مستان

شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی
نویسنده : علی.ح - ساعت ۱٢:۳٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٤
 

شناخت بعضی از اصطلاحات همیشه برای من جالب بوده و منابع تا قبل از فرا گیر شدن دنیای مجازی کم ، تصمیم گرفتم بخشی از مطالعات خودم راکه فکر می کنم میتواند برای دوستان دیگر جالب باشد در این جا نقل کنم ( البته عنوان کنم که به هیچ عنوان صاحب نظر نیستم و فقط در نقش یک علاقه مند این مطالب را مطالعه و باز گو می کنم.)

(برای دانلود فایل pdf این مطلب اینجا کلیک کنید)

شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی

● دستگاه

در یک نگاه میتوان به مجموع اجزا یک واحد شناخته شده که هر یک از اجزا آن نقشی مســتقل دارد و در عین حال تمامشان به هم وابسته اند و با هماهنگی کامل برای حصول به یک نتیجه کلی کار میکنند گفته شود ، اگر همین مفهوم را تنها معنای کلمه دستگاه بدانیم ، پس باید در موسیقی نیز این کلمه را چنین تفسیر کنیم : مجموع اجزای یک آهنگ که در یک گام یا مقام با حفظ فواصل مخصوص آن مورد استفاده قرار گرفته باشد .

البته این تعریف در زمینه موسیقی چندان رســـــــا و قابل قبول نیست .به همین دلیل به تجزیه کلمه دستگاه میپردازیم :

این کلمه از دو جزء «دست» و «گاه» ترکیب شده است ، از طرفی کلمه دست نه تنها در موارد مختلف در موسیقی ایران به کار میرود ، بلکه در موسیقی مغرب زمین و همچنین سایر ملل دنیا به شدت رواج دارد .

به طور کلی این کلمه در موسیقی ملل مختلف به طور اعم و در موسیقی ایران به طور اخص به مفهوم خودِ دست انسان و یا مجموع پنج انگشت دست مورد استعمال فراوان قرار میگیرد . در موسیقی قدیم ایران نیز از انگشتان دست حتی برای نام گذاری نت ها استفاده شده است به عنوان مثال به دست باز،«مطلق» و به محل قرار گرفتن انگشت دوم «سبابه» و انگشت سوم «وسطی» و به چهارم و پنجم « بنصر» و« خنصر» میگفتند .

از این سخنان میتوان نتیجه گرفت که کلمه دستگاه میتواند به مفهوم محل و موقع دست روی دسته ساز باشد. و یا ساده تر آنکه دستگاه یعنی محل و طرز قرار گرفتن انگشتهای دست نوازنده روی دسته ساز در «گاه» ، موقع یا در نوبت معینی .

در یک نگاه کلی دستگاه را میتوان به این صورت تعریف کرد : به دلیل کیفیت فواصل مقام های(دستگاه های) موسیقی ایرانی شباهتی به مقام(دستگاه) دیگری ندارد و به عبارت دیگر ، دستگاه در موسیقی ایرانی معنایی وسیع تر از مد داشته که تشکیل شده از آوازها ، گوشه ها و مقام و یا در بعضی موارد مقامهای خاص خود .

▪ ردیف

به پشت سر هم قرار گرفتن گوشه ها در یک دستگاه و یا کل دستگاه ها گفته میشود . و نیز به سبک و روش و کیفیت تنظیم و ترکیب یک آواز نیز ردیف گویند .

گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروزی در واقع از اواخر سلسله زندیه و اوایل سلسله قاجاریه آغاز شده است . در حقیقت در اوایل دوره قاجار سیستم مقامی موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم ردیفی شد و جای مقامها را ۷ دستگاه و ۵ آواز گرفت . از اولین راویان ردیف میتوان به خاندان فراهانی یعنی : آقا علی اکبر فراهانی ، میرزا عبدالله ، آقا حسینقلی و ... اشاره کرد . ردیفهایی که اکنون موجود میباشد : ردیف میرزا عبد الله – آقا حسینقلی – ابوالحسن صبا – موسی معروفیدوامی – طاهر زاده – محمود کریمی – سعید هرمزی- مرتضی نی داود و ... میباشد .

● از خسروانی تا دستگاه

در گذشته آهنگهایی که مطابق با سیستم هفت نغمه ای (هفت نت) نواخته میشد خسروانی میگفتند . کلمه خسروانی در لغت به معنای سرود خوش است و از آنجا که تعداد این آهنگها و نغمه ها هفت عدد بوده هفت خسروانی نیز نامیده میشده ولی در اصل ، خسروانی معنی اعم همه آهنگها و آوازهای خوش است اما به تدریج هفت خسروانی(سیستم خسروانی) ، جای خود را به مقام و سپس دستگاه داد:((لغت نامه دهخدا:خسروانی: نام لحنی است از مصنفات باربد وآن نثری بوده است مسجع مشتمل بر دعای خسرو و مطلقاًنظم در آن بکار نرفته و این لحن داخل سی لحن مشهور نیست که اگر داخل باشد سی و یک میشود و شیخ نظامی سی و یک آورده است و سی و یکم همین را نام برده . (برهان قاطع). نوعی از سرود مسجع بطور نثر که باربد در مجلس خسروپرویز گفتی بر دعای و ثنای آن پادشاه اگر لحنهای باربد را سی و یک گیریم لحن سی و یکم خسروانی خواهد بود. (ناظم الاطباء)
مغنی کجائی به گلبانگ رود
بیاد آور آن
 خسروانی سرود. حافظ)
در ابتدا باید گفت که « تا پیش از حدود دو قرن پیش ، موسیقی سنتی ایران از ۱۲ مقام(که نماد ۱۲ ماه بود) تشکیل میشد . مفهوم زمان ، در ساخت و اجرای موسیقی شرق به ویژه موسیقی قدیم ایران ، نقش عمده ای به عهده داشت و در هر زمان از روز یا شب ، مقام خاصی متناسب با آن زمان اجرا میشد . چنان که در موسیقی هند ، راگای صبح ، راگای عصر و یا راگای شب ، ناطر بر همین ویژگی نقش زمان است . اسامی برخی آهنگهای به جای مانده از قدیم نشان میدهد که در مراسم و روزهای خاصی از سال ، ملودی های خاصی متناسب با این ایام اجرا میشدند ، و مساله ی مناسبت زمان در اجرای موسیقی ایرانی رعایت میشده است .

یکی از تغییرات مهمی که کمتر از دو قرن پیش در موسیقی ایران رخ داد ، تبدیل مقامهای دوازدهگانه قدیم به هفت دستگاه اصلی و پنج آواز است . ردیف نوازی و بداهه نوازی از پیامد های این دگرگونی است .»

در مورد زمان نواختن دستگاه ها و آواز ها در موسیقی ایرانی استاد ردیف آوازی و تصنیف و ضرب شناس ، «عبدالله دوامی» (۱۳۶۹-۱۲۷۰) در خطاب به مجید کیانی میگوید : قدما هنگام شب ابتدا شور مینواختند و سپس آوازها یا دستگاههای دیگر را ; هنگام روز، اول ماهورمیزدند و بعد دستگاههای دیگر را .

دوازده مقام در موسیقی قدیم عبارت بودند از :

راست  - اصفهان -  عراق -  نوا - بزرگ -  بوسلیک -  حجاز -  عشاق - حسینی - زنگوله - راهوی(رهاوی) - زیر افکند

البته در این اسامی و حتی تعداد مقامات و شعبه ها ، اختلاف نظرهایی در همان دوران وجود داشته است ، که شاید این تفاوت نگاه ، ریشه در تفاوت مکاتب موسیقی ایران داشته باشد .

پس از تغییر سیستم موســــــیقی ایران از ۱۲ مقام به هفت دستـگاه فعلی ، از این ۱۲مقام « بعضی از آنها امروزه جزو مـحورهای اصلی دستـگاه ها  است ، و بعـضی از آنها به پنج آواز ... منتقل شده ، و بعضی از آنها نیز از ردیف رسمی ایران بیرون برده شده و هم اکـنون در موسیقی مناطق مختلف ایران به حیات خود ادامه میدهد . »

هر دستگاه موسیقی ایرانی ، توالی ای از پرده های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال میدهد . هر دستگاه از تعداد بسـیاری گوشه تشکیل شده است و معمولا بدین شیوه ارایه میـشود که از در امد دستگاه آغاز میکنند ، به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه ارایه کار میرسند ،سپس با فرود به گوشه های پایانی و ارایه ی تصنـیف و سپس رنگی ، اجرای خود را به پایان میرسانند .

▪ هـفت دستگاه ردیــف موسیقی عبارتند از :

۱) دستگاه ماهور

۲) دستگاه شور

۳) دستگاه سه گاه

۴) دستگاه چهار گاه

۵) دستگاه راست پنجگاه

۶) دستگاه همایون

۷) دستگاه نوا

▪ آواز هـــــا :

1) آواز ابوعطا

2) آواز بیات ترک

3) آواز افشاری

4) آواز دشتی

5) آواز بیات اصفهان

و البته (آواز بیات کرد)

اما استاد وزیری در مورد تقسیم بندی دستگاه ها به گونه ای دیگر عمل میکند :

۱) ماهور (راست پنجگاه از منعلقات آن است)

۲) همایون (اصفهان از ملحقات آن است )

۳) سه گاه

۴) چهار گاه

۵) شور (که بعلاوه ابو عطا ، بیات ترک ، افشاری و دشتی، نوا نیز از شعب آن است)

که این تقسیم بندی ظاهرا از لحاظ علمی صحیح تر بوده و گویا عدد هفت مورد توجه او قرار نگرفته است ، به این صورت که ماهور و راست پنجگاه هر دو از لحاظ فواصل یکی میباشند ولی از لحاظ لحنی با هم تفاوت دارند ، و آواز شور و نوا از حیث فواصل هیچ اختلافی ندارند و از لحاظ گردش ملودی و الگوی ملودی تفاوت دارند . در این تقسیم بندی هر دستگاه نماینده یکی از مقامات موسیقی ایرانی است ، و بنا بر گفته استاد خالقی «اگر راست پنجگاه و نوا را دو دستگاه متفاوت فرض کنیم در صورتیکه مقامشان عین یکدیگر است هیچ علتی ندارد که اصفهان هم جزء همایون باشد و یا افشاری با تفاوت زیادی که با شور دارد دستگاه علیحده ای محسوب نگردد.»

در هر صورت تقسیم امروزی دستگاه ها و آوازها به غیر از تقسیم بندی وزیری است و چگونگی تقسیم بندی دستگاه های امروزی بر ما واضح و روشن نیست . ( به گفته ای ، بنا بر ارادت خاص مردم مشرق زمین بر بعضی اعداد مانند عدد هفت ، شاید بی ربط بر تقسیم دستگاه ها بر هفت نبوده ،و آواز بیات کرد که خود به اندازه ی دیگرآوازها وسعت دارد همانطور که میبینیم اصلا جزء آواز های اصلی شمرده نمیشود در صورتی که برخی از موسیقی دانان آن را آوازی مستقل در ردیف میدانند و بعضی دیگر آن را جزء ملحقات دستگاه شور میدانند .

باید یادآور شد  که موسیقی ایران زمین ، در انحصار هیچ قومیت ، فرقه یا طبقه ی خاصی نبوده و نمیباشد ، بلکه حاصل ذوق و فرهنگ همه ی مردمان این سرزمین در تمام طول تاریخ بوده که امروزه به صورت میراث ملی به ما رسیده ، و حتی آن روستایی پاکدل نیز در گذشته های دور و نزدیک با ساز و نوای خویش ، در شکل گیری و اعتلای این فرهنگ تنومند و این هنر باشکوه شریک بوده است .

 

دستگاه ماهور

درآمد

کرشمه 

نصیرخوانی

طوسی

مراد خوانی

جغتایی

حربی

داد 

دوبیتی 

شکسته 

گشایش 

حصار ماهور

ماهور صغیر 

نیشابورک 

فیلی 

دلکش 

خاوران

کرشمه در خاوران 

صوفی نامه 

کشته مرده

عراق

نهیب

حزین

محیر

زنگوله

اصفهانک

سروش

راک هندی

راک کشمیر

آشور وند

صفیر راک

در موسیقی قدیم ایران هنگام اجرای دستگاهی از موسیقی به این توجه می کردند که آیا شب و یا روز است  یا فرد شنونده سفید روی یا سبزه روی می باشد بخصوص در زمان عبدل القادر مراغه ای اساتید به شاگردان خود می آموختند که اگر شب بود حتمأ شور بزن اگر صبح بود چهار گاه بزن و اگر طرف شنونده سفید روی بود بم بزن و اگر سبزه روی بود زیر بزن ایرانیان قدیم در بسیاری از پرستشهای خود سرودهای ویژه داشتند و آنها ماه و هور (خورشید) را محترم می شمردند در ضمن این دستگاه را می توان هم صبح و هم شب اجرا کرد  و بهمین خاطر نام ماهور را انتخاب کردنددر استان لرستان نوعی موسیقی وجود دارد که ماخوری می گفتند و این نوع موسیقی بسیار حزن انگیز است و از نوع موسیقی فولکور این سرزمی دستگاه ماهور شامل 64 گوشه می باشد که در اینجا با گوشه های مهم که هم در ردیف آوازی و هم در ردیف سازی بکار می رود آشنا می شویم.

 درآمد

 همانطور که قبالأ توضیح دادم اساس دستگاه های موسیقی ایرانی را دانگ ها تشکیل می دهند و هر گام موسیقی شامل دو دانگ می باشد دانگ اول و دانگ دوم دانگ توالی چهار نت پی در پی است که از نت اول تا نت چهارم فاصله درست را تشکیل می دهد فاصله درست  به معنای این است که از نت اول تا چهارم صدای گرمی داشته باشد بطور مثال اگر گام do را در نظر بگیریم که شامل do-re-mi-fa-sol-la-si-do   می باشد نت do   تا fa  اگر باهم نواخته شوند صدای گرمی دارند و همینطور نت اول با نت پنجم و اول با هشتم فاصله درست هستند در  درآمد ماهور نت do مرکزیت دارد و شروع درآمد از یک دانگ قبل از دانگ  اول است یعنی چهار نت قبل از نت do که نت sol می باشد یعنی در آمد ماهور شروع آن ازsol-la-si-do  است و اگر بخواهیم گوشه در آمد را اجرا کنیم حتمأ در این چهار نت باید اجرا شود و گرنه از در آمد بیرون رفتیم این موضوع بسیار مهم است که اکثر دوستان هنر آموز ما به آن توجه نمی کنند که حتمأ برای اجرای درآمد بسیار مهم است و یک موضوع دیگر که خیلی از دوستان دستگاه ماهور را همان گام ماژور غربی می دانند که سخت در اشتباه هستند فقط گوشه های درآمد و چند گوشه دیگر هستند که در چهار چوب گام ماژور گنجانده می شود و عینأ همان فواصل را دارند ولی گوشه های دیگر کاملآ با گام ماژور فرق دارند نت شاهد روی درجه اول گام  و گسترده ملودی تا درجه پنجم می توان ادامه داشته با شد.

 گوشه کرشمه

کرشمه ای  کن و بازار ساحری بشکن    به غمزه  رونق و ناموس سامری بشکن گوشه کرشمه قطعه ای است سه ضربی و معمولادر تمامی دستگاه های موسیقی ایرانی نواخته می شود و شعر مناسب با این گوشه را می توان بخاطر سپرد.

هزارو مرتبه به به از آن لب شکرینت   خدا کند که نباشد اجل به قصدوکمینت

در وزن (مفاعلن فعلاتن ) می باشد  ملودی این گوشه را در وزن 3/4 اجرا می کنند نت شاهد این گوشه با شاهد درآمد یکی است و ملودی تا درجه ششم گام ماهور است.
گوشه ساقی نامه 
ابیات شعری که خطاب به ساقی است. 
بیا ساقی  آن می که حور بهشت    عبیر ملائک در آن می سرشت 
بده  تا  بخوری  در  آتش کنم            دماغ  خرد تا ابد خوش کنم

 باید در نظر داشت هرگاه این آواز را در دستگاه ماهور بخوانیم ساقی نامه گفته می شود و هر گاه در آواز اصفهان خوانده شود صوفی نامه و هر گاه در دستگاه سه گاه خوانده شود به کشته مرده معروف است و خیلی از هنر مندان ما به اشتباه   ساقی نامه را با صوفی نامه  یکی می خوانند  در ردیف موسیقی ملی این آواز در وزن (فعولن فعولن فعولن فعول ) آمده  که در وزن 4/4 خواننده شده  موارد مشابه به ساقی نامه در ردیف آمده مانند (مثنوی - رباعی - دوبیتی.

 گوشه نصیرخوانی

 

گوشه نصیرخوانی در ردیف موسیقی ایرانی ضبط و ثبت شده از آنجا که موسیقی قدیم ایران مخصوص در بار شاهان ناصری بوده افرادی که نفوذ زیادی در جامعه داشتند در دربار رفت و آمد می کردند این گوشه را منسوب به شخص با نفوذی که در در بار شاهان رفت و آمد داشته و نصیرخان نام داشته می دانند در بعضی از ردیفها نصیر خوانی را طوسی هم می نامند وزن شعری در این گوشه (متفاعلن-متفاعلن- متفاعلن-متفاعلن) می با شد و ملودی این گوشه روی درجات مختلف انجام می گیرد نت شاهد روی درجه اول گام و گستره ملودی تا درجه پنجم است و گاهی تا درجه هشتم گسترش می یابد.  

 گوشه طوسی

 گوشه طوسی  گوشه طوسی به محله ای دراطراف طوس (در 24کیلومتری مشهد قراردارد)حال و هوای این گوشه با دستگاه راست پنجگاه سازگار است در بعضی از دستگاهها مانند دستگاه ماهور این گوشه را نصیرخانی می نامند همانطور که قبلان نوشتم روح الله خالقی در کتاب خود می نویسد استاد علی اکبر فراهانی این دو بیت شعر را در گوشه طوسی می خوانده. اگر از تو جدا باشم نباشم.  بغیری آشنا باشم نباشم من بی دست و پا درزیر تیغت به فکر دست و پا باشم نباشم گوشه طوسی از نقطه نظر نت شاهد درجه  اول گام را اشغال می کند و ملودی تا درجه پنجم گسترش می یابد.

 گوشه مراد خوانی

 این گوشه همانند نصیر خوانی متعلق به شخصی به نام مراد خان بوده و او از افراد با نفوذ دوره قاجار می با شد وزن شعری این گوشه را در (مفتعلن فاعلن -مفتعلن فاعلن )  می خوانند عارف قزوینی شاعر و آهنگساز و تصنیف سرای بزرگ ایرانی که واقعأ تصنیف های بی نظیری ساخته و مبارز سیاسی آن دوره بوده می نویسد که او مراد خوان را درمجالس انس که شرکت می کرده و مراد خوان ساز می زده دیده و می گوید بسیار بد ساز می زده ولی بهر صورت این گوشه در ردیف موسیقی ایران به نام او ضبط و ثبت شده  ملودی این گوشه درجات مختلف گام ماهور را اشغال می کند  از در آمد شروع می شود و داد- دلکش-شکسته -حصار ماهور-و وارد راک می شود نت شاهد روی درجه اول گام ماهور و گستره ملودی تا درجه آخر گام.

 گوشه جغتایی

 جغتا نام یکی از دهات های نزدیک به سبزوار است در این ناحیه این نوع ملودی معروف بوده و اشعار این ملودی در وزن چهار پاره بوده و ملودی روی درجات مختلف گام ماهور نواخته می شود این گوشه را می توان در دستگاه ماهور و سگاه اجرا کرد.

گوشه حربی

 حرب نام شهرک کوچکی در عراق امروز است قطعه ای است در وزن 2/4 که در ردیف موسیقی آمده و بصورت رنگ نواخته می شود حربی را در دستگاه ماهور و چهار گاه می نوازند و کمی حالت رزمی دارد  نت شاهد آن در دستگاه ماهور روی درجه اول گام و گستره ملودی تا درجه هشتم است .

 گوشه داد 

فریدون  فرخ  فرشته  نبو د         به مشک و به عنبر سرشته نبود
به داد و دهش داشت این فرهی
      تو داد و دهش کن فریدون تویی

  در شاهنامه فردوسی آمده است که باربد هنگام نوروز در بهار به دیدن خسرو پرویز می رود. در دربار خسرو موسیقی دانی بوده با نام سرکش که اصلیت او یونانی بوده و بسیار حسود وقتی او میفهمد که نوازنده چیره دستی که صدای خوشی دارد و به دیدن خسرو پرویز آمده دستور می دهد باربد را به در بار راه ندهند باربد هر طور شده سعی می کند شاه را ببیند و به همین خاطر به فکر می افتد که باغبان قصر را ببیند و قدری زر و سیم به او می دهد و می گوید من می خواهم فقط شاه را از دور زیارت کنم و به بالای درختی در باغ می روم که مزاحمتی ایجاد نکنم باغبان قبول می کند و باربد لباس سبزی می پوشد و عود خود را با برگ درختان می پوشاند و طوری خود را مخفی می کند که هیچ کس او را از لای درختان تشخیص نمی دهند او دوهفته انتظار می که شد تا اینکه شهریار از جشن گاه به ایوان می آید باربد فرصت را غنیمت می شمرد و ساز خود را در دست می گیرد و چنان نغمه ای سر می دهد که همگان را مبهوت و خیره می سازد شاه می گوید این صدا از کجاست هیچ کس جوابی ندارد و دوباره به گردش ادامه می دهد اینبار دوباره باربد با صدای بلند تری نغمه آغاز می کند و بطوری که شاه بی  طاقت شده و می گوید کیستی که اینطور صدایی داری خود را نشان بده و من تور را در  دربار پاداش خواهم داد باربد از لای شاخه برگها به پایین می آید و از آن روز راه به در بار می  یابد و چنان پیشرفت می کند که  سوگلی خسرو پرویز می شود و از آن زمان موسیقی دانان که در ردیف پنجم در دربار می نشستند به ردیف اول می آیند و از همان زمان که مبدهای زرتشتی جای خود را از دست می دهند و دیگر ریف اول نبودند مخالقت خود را با موسیقی دانان آغاز می کنند بار بد هفت خسروانی را بوجود آورد که شامل هفت سیستم مانند دستگاه های امروز بوده و برای سی روز ماه (سی لحن )را ساخت و سیسصدو شست (دستان )را که از ملودی های کوچکی بودند برای هروز در آنروزها سال را 360 روز می گفتند ملودی قطعه داد حزن عجیبی داشته و در طول زمان دستخوش انحراف ملودی  و سلیقه نوازندگان مختلف شده گوشه داد در ردیف موسیقی ایران ثبت شده این قطعه با نام (داد)در متون ادبی ما آمده و اکنون در شاهنامه می خوانیم.

  بدان باغ رفتی به نوروز شاه         دوهفته ببودی بدان جشن گاه

 سبک باربد  نزد  مردوی شد        هم آن روز با مرد هم بوی  شد

 بر آن سرو شد بر بط اندر کنار      زمانی  همی بود   تا   شهر یار

به ایوان بیامد از آن جشن گاه     بیار است  پیروز  گر  جای   شاه

 زننده  بر آن سرو برداشت رود       همان  ساخته  پهلوانی  سرود

 یکی نغز دستان بزد بر درخت       کز آن خیره شد مرد بیدار بخت

 سرودی به آواز خوش بر کشید      که اکنون تو خوانیش ((داد آفرین ))

 نت شاهد گوشه داد روی درجه دوم گام ماهور است و ملودی تا درجه پنجم گام گسترش می یابد.

گوشه دوبیتی 
نوعی آواز خوانی در موسیقی لرستان که با اشعار دوبیتی خوانده می شود  نت شاهد آن در گام ماهور روی درجه سوم گام است و گستره ملودی تا درجه پنجم می رسد 
راک عبدالله 

در زمان قدیم در موسیقی تعزیه فردی بوده که نقش عبدالله بن حسین یکی از یاران امام حسین را بازی می کرده و در حین بازی اشعاری را در پرده راک می خوانده ملودی سوز ناکی داشته مرحوم دوامی و محمود کریمی در ردیفهای خود این گوشه را خواندند و ثبت شده نت شاهد درجه سوم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه چهارم  در واقع از این گوشه می توان از ماهور به اصفهان و همایون رفت یعنع گوشه راک پلی است به گوشه های دیگر فرض کنید از ماهور به چهار گاه برویم مثلمأ به این آسانی نمی توان تغییر مقام داد چون چهار گاه همان ماهور است که درجه دوم و ششم آن ربع پرده کم شده برای رفتن از ماهور به چهار گاه  باید اول ربع پرده اول را به وجود آورد و آن هنگامی است که توسط گوشه راک گوش شنوده را به اصفهان نزدیک و آشنا می کنیم بعد در مرحله دوم از همایون به چهار گاه می رویم البته اگر دوستان خود نوازنده باشند و ردیف موسیقی ما را بشناسند این مطالب را بهتر درک می کنند.

گوشه شکسته 
گوشه شکسته در واقع یک تغییر مقام است از ماهور به سه گاه و آواز افشاری 
هرگاه درجه سوم گام ماهور را ربع پرده کم کنیم آواز ماهور حالتی بخود می کیرد که کاملأبا آواز ماهور فرق دارد و به همین خاطر نام شکسته را برای آن انتخاب کرده اند یعنی آواز شکسته شده و حالتی دیگر دارد که با  آن  می توان از آواز ماهور بیرون رفت و یک نوع مرکب خوانی را آغاز کرد نت شاهد درجه پنجم گام ماهور است و گستره ملودی تا ئدرجه ششم گام ماهور 
از آستان پیر مغان سر چرا کشیم      دولت در این سرا و گشایش در این در است 

گوشه گشایش 
 
همان طور که از نام این گوشه پیداست از طریق این گوشه دست گاه ماهور باز می شود و راه به گوشه های دیگر امکان دارد در واقع هر گاه روی درجه دوم گام ماهور ایست کنیم گوشه دیگری را آغاز می کنیم که به آن گوشه گشایش می  گویند و ملودی از حالت درآمد ماهور درمی آید  در مکتب اصفهان گوشه ای است به نام راست که از لحاظ ملودی شباهتی با گوشه گشایش دارد این گوشه بسیار حزن انگیز است و در آوازهای دیگری ایرانی با نام های دیگری ثبت شده مثلأ در آواز دشتی و اصفهان   به  آن  جامه درآن می گویند  نت شاهد این آواز روی ذرجه چهارم گام ماهور بوده و گستره ملودی تا درجه پنجم گام ماهور می باشد

 گوشه  حصار ماهور

در دستگاه چهار گاه همانطور که قبلأ توضیح دادم گوشه ای وجود دارد که به آن حصار می گویند و در مورد آن صحبت شد ولی در دستگاه ماهور این گوشه شباهتی با حصار در دستگاه چهار گاه دارد وبه علت شباهت قرار گیری روی درجه ای از گام ماهور به صورتی که ملودی حصار در گام چهار دارا می با شد این ملودی در بیشتر اوقات در هنگام فرود به ماهور استفاده می شود و در پایان اشاره ای به درجه ششم کرده و دوباره به تونیک بر می گردد نت شاهد روی درجه چهارم گام ماهور و گستره ملودیتا درجه ششم گام ماهور است در بعضی از ردیفها این گوشه به اسامی دیگری آمده مثلأدر ردیف حسین خان هنگ آفرین این گوشه را با نام ابول آورده است و به قول استاد کسایی به آن پس ماهور هم می گویند شاید به این خاطر بوده که ملودی در  این گوشه حالتی را در شنوده ایجاد می کند که گوش شنوده تشنه نت های اولیه گام می با شد 

 گوشه ماهور صغیر 

در موسیقی ایرانی اصطلحات صغیر و کبیر در گوشه های ما وجود دارد
  مانند نوروز بزرگ و کوچک و نیریز بزرگ و کوچک زنگوله صغیر و کبیر و شکسته بزرگ و کوچک هرگاه درآمد ماهور را در دانگ اول شروع می کردند به ماهور صغیر و هرگاه از دانگ دوم شروع و به دانگ اول می رفتند ماهورکبیر می گفتند اگر به تمامی این گوشه ها توجه کنیم طرز قرار گرفتن ملودی این گوشه ها در دانگ اول و دوم کاملأ پیداست

 گوشه نیشابورک 

نام نیشابور در اوستا کتاب زرتشت (ریونت) آمده و امروزه بخشی از نیشابور(ریوند ) خوانده می شود در کتب قدیم اسم شهری به نام نیوشاپور به معنای شاپور پهلوان آمده که بعد ها بصورت نیشاپور و در آخر به نیشابورآمده اما باید دید چه رابطه ای با موسیقی دارد در قدیم برای احداث این شهر نیشابور به وسیله موزیکر های آن زمان قطعاتی اجرا می شده که امروزه ما آن را گوشه نیشابورک در ردیف خود ثبت و ضبط کردهایم این گوشه را در دستگاه ماهور و نوا و آوازهای بیات ترک و افشاری اجرا میشود در هر گام که اجرای نیشابورک انجام می شودملودی آن چنین ایجاب می کند که خواننده و یا نوازنده باید به یک نت بالاتر از نت شاهد  آن اشاره نموده و فرودی روی نت شاهد آن داشته باشد نت های شاهد در آواز های مختلف فرق می کند مثلأدر آواز نوا نت شاهد روی درجه سوم گام نواست و گستره ملودی تا درجه پنجم است ولی در آواز ترک نت شاهد روی درجه چهارم بوده و گستره ملودی تا درجه ششم است و در آواز افشاری نت شاهد درجه سوم گام را اشغال می کند و ملودی تا درجه پنجم گسترش می یابد

گوشه فیلی 

نام نواحی مختلف ایران است و آهنگی است که دراین  نواحی مانند هندیجان بخشی از ناحیه خرمشهر و نور بخشی از شهرستان آمل نواخته می شود فیلی در دانگ اول ماهور بطور تکنیک خواستی نواخته می شود که بسیار زیباست در این گوشه از درجه اول بطور پله کانی به درجه پنجم سعود می کند و به طرز شیرینی به درجه اول گام بر می گردد نت شاهد این گوشه روی درجه پنجم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه هفتم گام ماهور است  گوشه فیلی از گوشه های اصلی آواز ماهور است چون از گام ماهور بیرون نمی رود از آوازهایی از گام بیرون می روند  گوشه دلکش است که به آن گوشه فرعی می نامند 

گوشه دلکش 

هوا خوش است و چمن دلکش است ومی بیغش  

کنون  به جز  دل  خوش   هیچ   در  نمی آید

گوشه دلکش نوعی تغییر مقام است که از آواز ماهور به شور می رود  در این آواز کاملأگام ماهور  عوض می شود و درجه ششم آن ربع پرده تغییر می کند  و چرا نام دلکش را برای این گوشه انتخاب کرده اند در ردیف موسیقی ایرانی از واژهایی (صفت گونه ) برای نام گذاری گوشه ها  بسیار آمده   و گوشه دلکش از جمله همان آهنگهاست که با ساختار ملودی که در خویش دارد حالتی دلکش و دل انگیز دارد و به همین خاطر اساتید این نام را برای این گوشه انتخاب کردند  محل  نت شاهد روی درجه پنچم گام ماهور است و ملودی تا درجه ششم گسترش می یا بد.

گوشه خاوران

خاوران نام یکی از توابع استان خراسان نزدیک مشهد است فضای ملودی این گوشه در گام نوا هم قابل اجراست شباهتی  به سرودهای زردشتی دارد  خوآوران جایی است که خورشید از آن سمت بیرون می آید و همان مشرق زمین است و به همین خاطر خاوران نامیده شده محل نت شاهد این گوشه درجه پنجم گام ماهور را اشغال می کندو ملودی تا درجه هفتم گام بالا می رود 

کرشمه در خاوران 

یکی از زیبایی کرشمه را می توان در گوشه خاوران اجرا کرد در قدیم در وزن   مفاعلن.فعلاتن را با ملودی بخصوصی در دستگاه های مختلف اجرا می کردند و آهنگی نو بوجود می آوردند و در گوشه خاوران به همین صورت می توان کرشمه را اجرا کرد 


گوشه صوفی نامه 

هر گاه ملودی ساقی نامه را در آواز اصفهان و شوشتری بخوانیم به صوفی نامه معروف است و آن به این صورت است که درجه پنجم گام ماهور (شاهد شکسته) قرار داده یعنی ملودی شکسته را به بیات اصفهان و شوشتری تبدیل می کنیم این روش را که تغییر مقام از گام بزرگ به کوچک است در این گوشه صوفی نام کاملأ پیداست  

در اینجا اگر بخواهیم دوباره به ساقی نامه در ماهور رجعت کنیم راهای مختلفی وجود دارد

  1. با زگشت از صوفی نامه به ساقی نامه  (شکسته ماهور به درآمد)
  2.   گذر از درجه پنجم گام ماهور و رسیدن به نت اکتاو  و گام ماهور و در پایان رسیدن به نت تونیک ماهور و ساقی نامه

صوفی نامه را در ادامه ساقی نامه می خوانند نت شاهد آن در گام ماهور درجه پنجم گام است و گستره ملودی تا درجه  هشتم

گوشه کشته مرده 
همانطور که قبلأ نوشتم هرگاه ملودی صوفی نامه را در سگاه بخوانیم به آن کشته مرده می گویند ولی باید توجه کرد که از ساقی نامه به صوفی نامه یعنی از ماهور به آواز اصفهان کاری است طبیعی ولی از صوفی نامه به سه گاه و برگشت آن کمی دشوار تر است  برای خواندن گوشه کشته مرده به این طریق عمل می کنیم ساقی نامه را از تونیک ماهور  شروع و سپس به صوفی نامه می رویم و از طریق گوشه شکسته نت آن را شاهد قرار داده و در اینجا نت شاهد شکسسته همان شاهد سه گاه می باشد و می توان براحتی وارد سه گاه شد پس از سه گاه به مویه رفته و از آنجا به مخالف سه گاه وارد می شویم و  چون نت شاهد مخالف سه گاه همان نت شاهد ماهور است دوباره می توان به ساقی نامه برگشت 


گوشه عراق 

نام آراک و یا ایراک که به مرور زمان تبدیل به عراق شده در اصل بخشی از مناطق ایران قدیم بوده و سیاست انگلیس این منطقه را از ایران جدا کرده 

عراق مقام نهم از مقامات دوازده گانه قدیم ایران بوده ولی امروز این گوشه را در آواز ماهور و افشاری و نوا و راست پنجگاه  می خوانند آواز عراق بسیار مهیج و با عظمت است و از این گوشه می توان به سایر دستگاه های ایرانی راه یافت 
در قدیم در تمامی شهر ها و ولایت های ایران آواز های مخصوص خود را می خواندند و در این منطقه که عراق خوانده می شده به این نوع آوازها عراقی  می گفتند 
نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور  است و گسترش آن را می توان تا درجه دهم گام نام برد.

اگر نه باده غم دل زیاد ما ببرد             نهیب حادثه بنیاد ما زجا ببرد

گوشه نهیب

یکی از گوشه های دستگاه ماهور گوشه نهیب به معنای فریاد بلند و خشن با لحنی از عشق است و خطاب گونه با لحنی حماسی و در قدیم در جنگ با دشمن از این آواز استفاده می شده و با آن در روحیه دشمن تأثیر می گذاشتند نت شاهد آن با شاهد گوشه عراق یکی است و در واقع قبل از گوشه عراق که اوج آواز ماهور است نواخته می شود ساختار ملودی از چند نت قبل از ملودی عراق شروع شده و در پایان روی درجه هشم گام که شاهد گوشه عراق است ایست می کند

 محل نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور و گستره ملودی تا درجه هشتم گام  ماهور

گوشه حزین

کی شعر تر انگیزدخاطر که حزین باشد   

یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد

حزین به معنای حزن است و آوازی است غم انگیزوسوزناک و در پرده های مختلف از دستگاهها نواخته ویا خوانده می شود مثلأ در اجرای گوشه حزین در پرده عراق نت شاهد آن منطبق با شاهد عراق استو روند ملودی تا درجه نهم می رود و یکی دیگر از مقاطع اجرای گوشه حزین در پرده بیات راجع و عشاق می باشد محل شاهد نت درجه هشتم گام ماهور و گستره ملودی تا درجه نهم گام ماهور است

در تنگنای حیرتم از نخوف رقیب

یارب مباد  آنکه گدا معتبر شود

گوشه محیر

محیر به معنای حیرت انگیز است این گوشه را در پرده عراق می خوانند  ملودی از چند نت قبل از شاهد عراق است و بصورت تحریر های پلکانی سه تایی ملودی خود را بر روی شاهد عراق سوار می کند محل نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه نهم گام

گوشه زنگوله

گوشه زنگوله  صغیرو کبیر واژه زنگوله با توجه به ملودی آن تداعی صدای زنگوله را می نماید . ملودی زنگوله توسط افرادی که ساربان بودند هنگام راهپیمایی به دنباله قافله ها زمزمه و خلق شده پس از سالیان سیر ملودیک را طی کرده و به صورت گسترده به شکل امروزی امروزی عرضه شده  و چرا این گوشه را صغیروکبیر نامیدند باید گفت کوچک و بزرگ بودن گوشه زنگوله طنین های متفاوتی را از لحاظ تنالیته سبب می شود و با صغیروکبیر بودن ملودی زنگوله که امروزه در ردیف موسیقی ملی ماست به صورت تجلی در پرده های نیریز و حسینی موجود است از لحاظ نت شاهد روی درجه هشم گام ماهور قرار می گیرد و معمولأ پس از خواندن گوشه عراق فرود نهایی را انجام می دهدو روند ملودی تا درجه هشتم گام ماخور است

گوشه اصفهناک

اصفهانک ده کوچی است نزدیک اصفهان و نام یکی از گوشه های دستگاه ماهور می باشد پس از گوشه عراق خوانده می شود و ملودی تلفیقی از عراق و اصفهان می با شد نت شاهد درجه هشتم گام ماهور منطبق با نت شاهد عراق بوده و روند ملودی تا درجه دهم گام ماهور می رسد در واقع گوشه اصفهانک آواز اصفهانی است که از درجه هشتم گام ماهور آغاز شده

تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی  گوش نا محرم نباشد جای پیغام سروش

گوشه سروش

گوشه سروش برای اولین بار در ردیف موسقی استاد وزیری آمده و در واقع حالت ملودی طوری است که می توان از گام بزرگ به گام کوچک رفت یعنی می توان اجرای این گوشه را زمینه ای برای آواز رآک دانست نت شاهد درجه هشتم گام ماهور و ملودی تا درجه هشتم گسترش می یابد

گوشه راک هندی

دیار هند و اقالیم ترک بسپارند  چو چشم ترک تو بینند و زلف هندو را راک به معنای رانج که به زبان هندی رنک کردن معنی می دهد یک نوع ترکیبات صوتی یا انعکاس آن بر موزیکالیته افراد و یا استفاده از فیگور های مشخص ملودی و شاذی بخشیدن به روح انسان است بر اساس قوانین خاصی این تر کیبات صورت می گیرد و به درون انسان نفوذ می کندمحمد تقی مسعودیه در کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی مفهوم  راک را تصور ذهنی موسیقی  که بصورت پدیده ایی صوتی طرح ریزی شده معنی دیگر راک در زبان هندی از ریشه راگا به معنی نغمه و سرود گفته می شود در زمان بهرام گور 30000 لولی (نوازنده) از هندوستان وارد می کند و از آن موقع می توان گفت که ملودی راگا یا راکها در موسیقی ایران آمده گوشه راک در حال حاضر در موسیقی ایرانی به نام های  راک هندی  راک عبدالله  راک کشمیر و صفیر راک آمده نت شاهد در گوشه راک هندی روی درجه هشتم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه دوازدهم می با شد به

راک کشمیر

نوعی از آواز راک که در منطقه کشمیر خوانده و نواخته می شود نت شاهد درجه هشتم گام ماهور است روند ملودی طوری است که  در شروع ملودی میل به طرف نت پنجم گام پیدا می کند و کم کم با حالتی پله کانی به نت شاهد درجه هشتم گسترش می یابد.

آشوروند 

کلمه آشور آوند از دو کلمه آشور و آوند تشکیل شده آشور راوند یعنی نوا و آهنگی که آویختگی دارد با قوم آشور در ضمن آشوراده دهکده ای است در شمال ایران و ملودی این گوشه با این منطقه رابطه زیادی دارد هنگام اجرای گوشه راک وقتی به اوج می روند به آن آشورآوند می گویند محل نت شاهد روی درجه  نهم و گسترده ملودی تا درجه دوازدهم می باشد این گوشه را در دستگاه ماهور و راست پنجگاه اجرا می کنند

صفیر مرغ بر آمد بط شراب کجاست

فغان فتاد به بلبل نقاب گل که کشید

گوشه صفیر راک

صفیر به معنای آواز- بانگ -نوا-نوعی ساز بادی است در شعر بالا حافظ می فرماید صفیر مرغ بر آمد بط شراب کجاست در اینجا منظور شاعر از بکار بر دن صفیر در مصرع اول  به گمان آواز بلبل بوده و در مصرع دوم بانگ و آواز منظور داشته

اسبی  که  صفیرش  نزنی  می    نخورد   آب

 

نی مرد کم از اسب و نه می کمتر از آب است

در اینجا شاعر واژه صفیر را بجای سوت بکار برده گوشه صفیر راک بعد از ملودی راک نواخته می شود و چون ملودی حالتی شبیه سوت یکنواخت می باشد و چون این حالت در پرده راک قابل اجراست و از نت شاهد راک شروع می شود به صفیر راک مرسوم شده نت شاهد روی درجه دوازدهم گام ماهور است و ملودی هم تا درجه دوازدهم گسترش می یابد

پایان دستگاه ماهور

برای بررسی دستگاه های دیگر به ادامه مطالب مراجعه فرمایید.


دستگاه  شور:

یک روز به شیدایی در زلف تو آویزم

وز دو لب شیرینت صد شور برانگیزم

تعریف: آوازی که به طریقی چشم گیر و پسندیده باعث به وجود آمدن وجد و حال شود شور خوانده شده است.

محل قرار نت شاهد درجه اول گام شور

گسترده ملودی تا درجه چهارم گام

قدما این دستگاه را تحت عنوان ام الاواز نیز خوانده اند. از این دستگاه چهار آواز مهم مشتق می شود که به ترتیب قرار نت شاهد( ابو عطا، بیات ترک، افشاری، دشتی) هستند. دو تا از این مشتقات گامشان با شور یکی است. مانند ابوعطا و دشتی. و فرودهای نهایی این دو آواز به دستگاه شور انجام می شود.دو آواز دیگر افشاری و بیات ترک ضمن استقلال گام، فرودهای نهایی در درآمدهای خودشان انجام می شود.

گوشه های شور عبارتند از: ۱) درآمد، ۲) خارا ۳) ضجه موره ۴) اصول ۵) هداوندی ۶) مثنوی ۷) رهاوی ۸) پنجه مویه ۹) نغمه ۱۰) سلمک ۱۱) بیات شیراز ۱۲) هشتری ۱۳) گریلی ۱۴) روح الارواح ۱۵) شهناز ۱۶) زیرکش سلمک: (نوع اول) ۱۷) زیرکش سلمک: (نوع دوم) ۱۸) گلریز ۱۹) مجلس افروز ۲۰) بیات کرد  ۲۱) قرچه ۲۲) رضوی۲۳) کاروانی ۲۴) جوادخانی ۲۵) تنگسیری ۲۶) حسینی ۲۷) ده ناصری (عمل گیسو) ۲۸) کرشمه ۲۹) تصنیف

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد

دلبر  که  در  کف  او  موم  است  سنگ  خارا 

گوشه  خارا (درآمد)

محل قرار نت شاهد درجه اول گام

گستده ملودی تا درجه چهارم

تعریف: قدما قسمتی از شور را به عنوان درآمد می خوانده و می نواختند و آن را به خارا موسوم ساختند.

از نظر علمی ملودی گوشه خارا از زیر دانگ اولیه شور( دانگ مقدمه) شروع و پس از گردش های چند به دانگ اولیه گام شور ورود کرده و در پایان روی تونیک گام شور فرود می آید.

در خواب کرده ای ز رهاوی مرا کنون

بیدار کن به زنگوله ام که آنم آرزوست

گوشه رهاوی

در ردیف موسیقی سنتی امروز رهاوی یا رهاب گوشه ای است که در دستگاه نوا  و گاه در پایان آواز افشاری با ساز یا آواز اجرا می شود. به قول شادروان روح اله خالقی رهاب سوز و گداز و ندبه ندارد، بلکه به پیر تجربه دیده ای شبیه است که می خواهد آب خنکی بر دل داغدیده ی مصیبت دیدگان بریزد و آنان را با نصایح دلپذیر امید وار کند و در ضمن بگوید آرزو های بشر تمام شدنی نیست.پس برای آنکه آسوده زندگی کنیم باید دامان آرزو را فراتر کشیم. تا ادامه زندگی که گاه با رنج و محنت و زمانی با شادی و مسرت توام است سهل و آسان باشد.

مولانا در یک غزل خود نام یازده مقام از دوازده مقام اصلی رایج در زمان صفی الدین عبدالمومن را صریحا ذکر می کند.

می زن سه تا که یکتا، گشتم، مکن دو تایی

یا  پرده  "رهاوی"  یا  پرده ی  رهایی

بی زیر و بی بم تو، ماییم در غم تو

درنای این "نوا" زن کافغان ز بی نوایی

قولی که در "عراق" است درمان این فراق است

بی قول دل بری تو، آخر بگو کجایی

ای آشنای شاهان، در پرده ی "سپاهان

بنواز جان ما را، از راه آشنایی

در جمع سست رایان رو "زنگُله" سرایان

کاری ببر بپایان، تا چند سست رایی

از هر دو "زیر افکند" بندی بر این دلم بند

آن هر دو خود یکیست و ما را دو می نمایی

گر یار راست کاری، ور قول راست داری

در "راست"  قول برگو تا در "حجاز" آیی

در پرده "حسینی"، "عشاق" را در آور

وز "بوسلیک" و "مایه" بنمای دلگشایی

از تو "دوگاه" خواهند تو "چار گاه" بر گو

تو شمع این سرایی ای خوش که می سرایی

اکنون باید بررسی کرد که آیا الحان مندرج در ردیف فعلی موسیقی سنتی ایران از نظر حالات عاطفی شباهت و تناسبی با الحان همنام در دوران گذشته دارند یا نه.برای دستیابی به هدف به عنوان نمونه به کیفیت این ملودی یا لحن اشاره می کنم که در قرن هفتم هجری یعنی در زمان حیات صفی الدین عبد المومن (که با مولانا جلال الدین رومی هم عصر بودند)، جزو دوازده مقام اصلی بوده است. مولانا در غزلی که به طور قطع و یقین الهامات و جذبه های موسیقی او را وادار به سرودن آن کرده می فرماید:

ای چنگ پرده های "سپاهان" م آرزوست

وی نای ناله ی خوش سوزانم آرزوست

در پرده "حجاز" بگو خوش ترانه ای

من هدهدم صفیر سلیمانم آرزوست

از پرده ی عراق به "عشاق" تحفه بر

چون "راست" و "بوسلیک" خوش الحانم آرزوست

آغاز کن "حسینی" زیرا که "مایه" گفت

 کان "زیرخرد" و "زیربزرگانم" آرزوست

این علم موسیقی بر من چون شهادت است

چون مومنم شهادت و ایمانم آرزوست

کسانی که با موسیقی ایرانی انس و الفت دارند، آنها که گوشهای حساس و موسیقی شناس دارند و آنها که خداوند نعمت شور و ذوق و حال را به ایشان عطا فرموده مفاهیم و معانی عاطفی هر یک از نغمات و گوشه های موسیقی سنتی ایران را در قلب و جان خود احساس می کنند. و می توانند تا حدی کیفیت تاثیر پذیری نغمات و دستگاه های ایرانی را توجیه و بیان کنند.

 گوشه ضجه موره

در موسیقی کرمانشاه نوعی آواز مقامی وجود دارد به نام هوره که قدیمی ترین آواز ایرانی است. ریتم این آواز آزاد است. بعضی از شاخه های مقام هوره عبارتند از: غریبی، ساروخانی، موری، هجرانی و مجنونی که این قطعات بیشتر با تنبور در مجالس نواخته می شوند. و نوعی آواز به نام هوره خوانی وجود دارد که مور نام دارد و اشعار آن حماسی است. یک نوع دیگر موره خوانی توسط زنان هنگام مرگ عزیزانشان در مجالس زنانه خوانده می شود که ملودی آن خیلی حزن آور است.

نت شاهد آن درجه دوم گام شور و گسترده ملودی تا درجه چهارم گام می رسد.

در ضمن ساختار آهنگ و ملودی این گوشه به گونه ای است که از طریق آن می توان براحتی از گام شور به گام همایون و باالعکس ورود نمود.

به دوستی که ز دست تو ضربت شمشیر

چنان موافق طبع آیدم که ضرب اصول

 گوشه اصول

محل قرار نت شاهد درجه اول گام

گسترده ملودی تا درجه چهارم گام

در موسیقی قدیم ایران ۲۴ نوع وزن یا ضرب یا اصول معمول بوده که به آنها بحر اصول می گفتند که امروزه چند نوع از این اصول هنوز متداول است. و از همه مشهورتر: ساقی نامه، صوفی نامه و شاهنامه خوانی است. بنابراین ضرب اصول رنگی بوده است وابسته به شور.

سعدی می گوید:

مغنی نوای طرب ساز کن

به قول و غزل قصه آغاز کن

که بار غمم بر زمین دوخت پای

به ضرب اصولم بر آور ز جای

 نام گوشه هداوندی

محل قرار نت شاهد درجه اول گام

گسترده ملودی درجه چهارم گام

در اطراف تهران ،ساوه محله ای است به نام هداوند

نوعی از چهارپاره خوانی درپرده درآمدشورواصفهان مرسوم است که به هداوندی معروف است در حقیقت می توان این آواز را در همه پردهای یک دستگاه خواند. ملودی هداوندی در پرده بیات راجه بیات اصفهان به سوزوگداز معروف است.

من همان نایم که گر خوش بشنوی

با تو  گویم  شرح  درد  مثنوی

نام گوشه: مثنوی شور

محل قرار نت شاهد: درجه اول گام

گسترده ملودی: درجه آخرین گام

مثنوی در میان زنجیره ردیف موسیقی ایرانی جایگاهی ویژه برای خود دارد. حالتی از ملودی که در همه پرده ها و درجات گام یک دستگاه و آواز می تواند گردش داشته باشد و شعر انتخابی برای اجرای این حالت بحر مثنوی می باشد.

در مجموع می توان مثنوی خوانی را در همه هفت دستگاه و پنج آواز مشتق انجام داد. در بعضی از آوازها کمتر خوانده می شود و در بعضی از آنها اصولا مرسوم نیست.

آخر شب ره حسینی ساز

صبحدم پرده "رهاوی"  گیر

گوشه رهاوی

محل قرار نت شاهد درجه دوم گام

گسترده ملودی درجه چهارم گام

رهاوی نام یکی از مقامهای دوازده گانه موسیقی قدیم بوده است و دارای دو شعبه به نامهای نوروز عرب و نوروز عجم بوده، چنانچه در بیتی آمده:

رهاوی شد مقام و شعبه او

تو نوروز عرب را و عجم گو

نام آوازی که آن را در قلعه "رهاو" که از قلعه های قدیم روم بوده صاحب صوتی می خوانده و چون منسوب به رهاو بوده، این حالت را رهاوی می گویند.

در بعضی از روایات رهاوی را به عنوان نوعی از درآمد برای شور می شناسند.

نماز شام غریبان چو گریه آغازم

به "مویه" های غریبانه قصه پردازم

گوشه پنجه مویه

محل قرار نت شاهد: درجه سوم گام

گسترده ملودی تا درجه هفتم گام

پنجه مویه حالتی است در ردیف میرزا عبداله که پس از گوشه نغمه جهت فرود از آن استفاده شده است و شباهت ملودی آن با بیات ترک نزدیک است.

پنجه مویه نوعی فرود است جهت برگشت از دانگ اول گام شور به نت شاهد آن.

ملودی پنجه مویه را می توان به صورت ضربی یا نیمه ضربی اجرا نمود و ملودی این آواز با فراز و نشیب هایی که دارد میتواند کلیدی محسوب شود برای تبدیل گام شور به سه گاه و چار گاه.

وزن شعری متناسب با ملودی آن چهار بار فعلاتن می باشد.

   گوشه زیرکش سلمک

در گام شور وقتی خواننده یا نوازنده به طرز خاصی از درجه هفتم گام شور به نت شاهد می رسد

آن را زیرکش سلمک می گویند این فرود را چون پس از گوشه سلمک اجرا می شود و موقع شروع در محدوده سلمک است زیر کش سلمک نام گرفته

محل قرار نت شاهد  درجه سوم گام شور

گسترده ملودی:تا درجه هفتم گام

در ضمن هرگاه بخواهیم از بیات ترک به شور رویم از زیر کش سلمک برای فرود می توان استفاده کرد

نوی دیگر زیرکش سلمک وجود دارد که نت شاهد آن درجه پنجم گام شور است و گسترده ملودی درجه پنجم گام این ملودی شباهتی با گوشه گلریز دارد

گوشه گلریز

بیا که پرده گلریز هفت خانه چشم

کشیدیم به تحریر کارگاه خیال

گلریز یکی از گوشه های دستگاه شور می باشد و نت شاهد آن روی درجه پنجم گام شور واقع است و در حقیقت ملودی آن را می توان به تعبیری تمرینی برای گذر از فواصل و درجات گام شور دانست.

چون که روند ملودی آن از درجه پنجم گام شور شروع شده و خود را به درجه اول گام شور می رساند، و پس از آن فاصله به فاصله از درجات شور به طرف اکتاو شور حرکت نموده و در آنجا(شاهد حسینی شور) تحریرهای چندی را به خود اختصاص می دهد و همانجا ایست می کند. پس می توان گفت که گسترده ملودی گلریز محدوده کل گام شور را در بر دارد.

محل قرار نت شاهد درجه پنجم گام

گسترده ملودی تا درجه هشتم گام

و گلریز به معنای کسی که به دلیلی گلریزان کند و گل افشانداژه.

 

 گوشه مجلس افروز

قطعه ای است ضربی که در ردیف به صورت چهار مضراب پس از گوشه گلریز آمده

محل قرار نت شاهد :درجه هشتم گام

گسترده ملودی: درجه دوازدهم گام

 

گوشه بیات کرد

بیات به معنای لفظ است آهنگی که در بین کردها رواج داشته و می خوانند

نت شاهد:درجه پنجم گام شور است

گسترده ملودی درجه هفتم گام

نت شاهد آن منطبق با شاهد آواز دشتی است و ایست هایی روی نت شاهد شور دارد

 

 گوشه قرچه

دهی است نزدیک قوچان مردم آنجا ترک زبان هستند

شاهد آن روی گام شور درجه ششم گام است و روند ملودی تا درجه هفتم است

گوشه رضوی

روی درجه هفتم گام شور نوعی از ملودی بنا شده که شباهت به آواز ابو عطا و چکاوک دارد

رضوی را می توان منسوب نه شخص دانست چون واژهای از این قبیل در ردیف وجود دارد که

نام شحصی بوده

نت شاهد :درجه هفتم گام

گسترده ملودی:درجه هشتم گام

 

گوشه کاروانی

کاروانی حالتی است الهام گرفته شده از زنگ بسته بر گردن شتران اجرای این حالت در گام

تداعی حرکت ساربانان وقطار شتران در زمانهای پیش بوده به همین دلیل این گوشه حالتی مستقل

دارد و با نام کاروانی ثبت شده البته در دستگاه راست پنجگاه

اما این گوشه در گام شور نباید با کاروانی در دستگاه راست وپنجگاه اشتباه شود

 محل نت شاهد:درجه هفتم گام

گسترده ملودی درجه هشتم گام 

  گوشه جواد خانی

جواد خان فردی بوده که اسمش با ردیف مو سیقی پیوند خورده

او از رجال بوده و استاد کمانچه نام اصلی او میرزا جواد خان قزوینی و با ذوق بوده

او هنگام خواندگی یا نوازندگی این حا لت را چاشنی گوشه رضوی می کرده

نت شاهد درجه هفتم گام

گسترده ملودی درجه هشتم گام

 گوشه تنگسیری

نزدیک بوشهر محله ای به نام تنگستان وجود دارد مردم این ناحیه را تنگسیر می گویند

گوشه تنگسیری منسوب به این منطقه است

نت شاهد درجه هفتم گام

گسترده ملودی درجه پنجم گام

  گوشه نغمه

گوشم همه بر قول نی و نغمه چنگ است

چشم همه بر لعل لب و گردش جام است

نغمه در اصطلاح  مو سیقی به معنای صدا است و در ردیف گوشه ایی خاص با ملودی بخصوص و در

گامی بخصوص بکار رفته و در دستگاههای همایون-شور-راست پنجگاه-سگاه-نوا-اصفهان اجرا می

شود نوعی از نغمه در روی گام شور درجه چهارم گام رابه خود اختصاص می دهد و گسترده ملودی

آن تا درجه هفتم گام شور می باشد

نت ایست (فرود موقت)ملودی نغمه روی درجه اول شور قرار دارد

گسترده ملودی تا درجه هفتم گام

  گوشه سلمک

گوشه سلمک ازگوشه های اصلی و زیبای شور است

اول کسی که آوازهای فارسی را در دستگاه رمل خواند سلمک بود که در زمان هارون الرشید

زندگی می کرد

نت شاهد درجه چهارم گام شور است

گسترده ملودی درجه پنجم گام

 گوشه بیات شیراز

  بیات به معنای لفظ است که منسوب به شیراز است

  می توان آن را از قطعات فو لکلور ایران دانست در پرده سلمک(درجه چهارم گام شور) نواخته می شود

  گوشه هشتری

در ردیف میرزا عبدالله رنگی به نام شهر آشوب ثبت شده که قسمتی از این رنگ هشتری نام دارد

هشتر خان از بزرگان ترک بوده قطعه ای است ضربی

نت شاهد درجه چهارم گام شور

گسترده ملودی تا درجه پنجم گام

گوشه گریلی

قطعه ای است ضربی در گام شور ملودی آن از درجه چهارم گام شور(شروع سلمک) به صورت ۴/۲

آغاز می شود و پس از آن به درجه پنجم گام(شروع دشتی) تغییر شاهد می دهد و پس از آن در

قسمت سوم به درجه هشتم گام شور(محل قرار عشاق دشتی و حسینی شور) ادامه ملودی می دهد

نت شاهد درجه چهارم گام شور

گسترده ملودی تا درجه هشتم گام

  گوشه روح الارواح

حا لتی از ملودی را در پرده ابوعطا و بیات ترک یعنی درجات چهارم و سوم گام شور اجرا می کنند

که وزن و آ هنگ آن بر اساس اذان(اشهد ان لا اله الا ا لله) می با شد

در ردیف مو سیقی ایران در قسمت آواز بیات ترک آمده و در پرده گوشه رضوی قا بل اجراست

نت شا هد درجه چهارم گام

گستر ده ملودی درجه پنچم گام

 

سرو،ساقی و ماه ، رود نواز

پرده بر بسته در ره شهناز

گوشه شهناز

شهناز حالتی تحریر گونه است که با یک سری حرکات ما نوریک درجات گام شور را

از چهارم تا ششم طی نموده و روی درجه ششم (شا هد قر چه) ایست می نما ید

این حا لت را سلمک به قرچه هم می گویند

واژه شهناز از شهنای که نوعی ساز در گذ شته بوده به طول ۷۷ سانتیمتر

در زبان پهلوی نای را هم ناز می گفتند

نت شاهد درجه چهارم گام شور وگسترده ملودی درجه ششم گام شور است

گو شه حسینی

این گوشه توسط شخصی به نام (حسین بن امیه عجمعی)ثبت شدهو به همین خاطر

این گوشه را حسینی خواندن پنج نوع حسینی وجود دارند که عبارتند از

۱-حسینی اصل

۲-حسینی عشیران

۳-حسینی عچم

۴-حسینی صبا

۵-حسینی نیریز

البته حسینی شور کمی فرق دارد و ساحتار ملودی آینقدر پچیده نیست

نت شاهد در جه هشتم گام شور است

گسترده ملودی تا درجه دهم

 گوشه ده ناصری

این گوشه را از ساخته های عبدالقادر مراغی می دانند همچنین نام یکی از ملودهای

نواحی(ده ناصری) در هندوستان است این گوشه را عمل گیسو هم مینامند

نت شاهد درجه هشتم گام

گسترده ملودی تا درجه دهم گام

 

چو شاهدان چمن زیر دست حسن تواند

کرشمه بر سمن و ناز بر صنوبر کن

 گوشه کرشمه

در گام شور تجلی این گوشه در دانگ اول شور یعنی درآمد و سلمک می باشد. در قدیم شعر در وزن (هزار مرتبه به به از آن لب شکرینت) و یا مفاعلن فعلاتن را در ملودی کلیه دستگاه ها و آوازها کرشمه گفته اند. ملودی گوشه کرشمه بیشتر ضربی اجرا می شود و دارای وزن سه چهارم می باشد. نت شاهد آن درجه اول گام شور و گسترده ملودی تا درجه هشتم گام شور است.

 

نام گوشه تصنیف شور

محل قرار نت شاهد درجه اول گام

گسترده ملودی تا درجه هشتم

تعریف تصنیف: آهنگی است ساخته شده، موزون و همراه با کلام. در موسیقی قدیم ایران(نیمه دوم قرن هجری) تصانیف دوازده قسم بوده است: ۱. نوبه (ترانه)  ۲.بسیط  ۳. کل الضروب  ۴. ضربین  ۵.کل الغنم 

۶. نشیط عرب  ۷. نشیط عجم  ۸. عمل  ۹. صوت  ۱۰. پیشرو  ۱۱. زخمه  ۱۲. قطعه

پایان شور


گوشه های سه گاه

1- در آمد سه گاه

2- قفقازی

3- زنگ شتر

4- جغتایی 

5- کیکاووسی

6- کرشه

7-کوچه باغی

8- رهامی

9- شاه ختایی

10- مثنوی

11- زابل

12- نفیر

13- مسیحی 

14- مویه

15- بسته نگار

16- مخالف

17- نغمه

18- حزان

درآمد سه گاه 

هرگاه درجه پنجم گام شوری را ربع پرده کم کنیم وارد پرده سه گاه می شویم  فرض) کنید ما در شور (لا (هستیم اگر درجه پنجم را که نت (می) است تبدیل به (می کرون ) کنیم ملودی ما حالتی پیدا می کند که ما آن را سه گاه می نا میم شروع سه گاه همیشه از زیر تونیک شور شروع می شود  یعنی از نت سل  پس گامی که بوجود آمد سه گاه سل است از گام شور ( لا
حال چرا اینطور است که گام سه گاه از تونیک شور شروع نمی شود .

چون فاصله پنجم در سه گاه اهمیت زیادی دارد یعنی پنجم درست در اینجا  نت (ر ) می باشد  ولی اگر سه گاه از نت لا  شروع شود درجه پنجم نت می کرون است که فاصله در ست یعنی  گرم نیست و این قانون همیشه در گامها صادق است در گامهای موسیقی فاصله چهارم همیشه (درست ) و پنجم ( درست ) است و این دو نت اهمیت زیادی دارند نت شاهد درآمد سه گاه روی درجه سوم گام سه گاه است و گستره ملودی تا درجه پنجم 

گوشه قفقازی 

اهالی این منطقه از ترک های آذربایجان شوروی سابق هستند  حالتی از ملودی و آواز که لحنی ترکی همراه با سوزو گدازدارد به قفقازی معروف شده  و همینطور می توان این گوشه را در دستگاه سه گاه یک نوع در آمد دانست 

گوشه زنگ شتر 

ملودی این گوشه هنگام نواختن یک نوع صدای بسته شدن زنگ در موقع  بستن به گردن شتران کاروانان می باشد و به همین خاطر به این گوشه زنگ شتر  می گویند این گوشه در بعضی از ردیفهای با نامهای دیگری آمده 

گوشه جغتانی 

نت شاهد گوشه جغتانی درجه سوم گام سه گاه یعنی شاهد سه گاه را اشغال می کند و گستره ملودی تا حد در آمد سه گاه است 

گوشه کیکاووسی عینأ گوشه جغتانی  می با شد همینطور گوشه های کرشمه - کوچه باغی 
گوشه رهامی 
نت شاهد آن روی درجه سوم گام سه گاه می باشد و گستره ملودی تا درجه هفتم گام سه گاه می با شد 


 
گوشه نفیر 

نت شاهد درجه پنجم گام سه گاه است وملودی تا درجه ششم گام سه گاه می رود یعنی هم شاهد با زابل 

گوشه مسیحی 

قبلأ در مورد   گوشه مسیحی در دستگاه نوا صحبت شده و ما در اینجا فقط نقش این گوشه را از نقطه نظر نت شاهد و ایست در دستگاه سه گاه برسی می کنیم 
نت شاهد درجه پنجم گام سه گاه را اشغال می کند و گستره ملودی شاهد زابل 

نغمه و حزان 

نت شاهد این گوشه ها درجه اول گام سه گاه می باشد (هم شاهد با مخالف )  گستره ملودی نغمه در حد گستره گوشه مخالف سه گاه است و گستره ملودی گوشه حزان  بصورت گام پایین رونده تا درجه سوم می باشد.

گوشه زابل

ز  زابل به شاه  آمد این آگهی      که سام آمد از کوه  با فرهی

شهر زابل در استان سیستان و بلوچستان است ملودی زابل به این منطقه تعلق دارد این گوشه را در دستگاه چهارگاه هم اجرا می کنند که از لحاظ نت شاهد روی درجه دیگری قرار دارد محل نت شاهد درسگاه روی درجه پنجم گام سه گاه است و گستره ملودی تا درجه هفتم.

تنم  چون  موی  شد از بس که می کنم  مویه    دلم چون زیر شد از بس که می کنم زاری 

مویه از موره یا ضجه موره می آید موره خوانی یک نوع آواز حزن آور است که در استان لرستان متداول است 

گریه و خنده عشاق ز جای دگر است   می سرایم به شب و  وقت سحر می مویم 

نوعی ملودی در دستگاه سه گاه و چهار گاه خوانده می شود که بسیار حزن آور است و هنگام اجرا کمی دشوار روی ساز های زهی بهتر می توان اجرا کرد آدمی را منقلب می کند و انگار انسانی گریه کمی کند.

گوشه مویه

مویه در واقع تغییر مقام از دستگاه سه گاه به شور است از طریق گوشه مویه می توان به آواز شور و متعلقات آن رفت  محل نت شاهد درجه ششم گام سه گاه بوده و گستره ملودی تا درجه هشتم گام.

نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد     بختم ار یار شود رختم از اینجا ببرد

گوشه بسته نگار 

گوشه بسته نگار به روایات مختلفی در ردیف موسیقی ایرانی ثبت و ضبط شده در ردیف محمود کریمی استاد آواز ایران که تمام گوشه ها را خوانده و ضبط کرده گوشه بسته نگار را  در پرده رضوی اجرا کرده نت شاهد آن در پرده شور روی درجه هفتم گام قرار دارد و گستره ملودی تا حدود دانگ اول گام شور است ولی در آواز سه گاه و چهار گاه درجات اول و ششم گام را اشغال می کند .

دگر به هرچه تو گویی مخالفت نکنم      که بی تو عیش میسر نمی شود ما را 

گوشه مخالف 


گوشه مخالف همانطور که از اسمش پیداست از لحاظ لغوی مقابل واژه موافق است ولی در موسیقی هر گاه ملودی در آواز سه گاه و یا چهار گاه  تغییر مقام می دهد و حالتی دیگر پیدا می کند  می گویند مخالف در قدیم گام اصفهان به این صورت امروزی نبوده درجه هفتم آن با درجه هشتم مثل امروز نیم پرده نبوده بلکه   3/4

پرده و به آن اصفهان قدیم می گفتند امروزه همین اصفهان قدیم را مخالف سه گاه می نامند ولی در پرده چهارگاه وقتی وارد دستگاه همایون میشویم به آن مخالف می گویند ریشه مخالف بر می گرد به قدیم وقتی ایرانیان موسیقی تعزیه اجرا می کردند بنا به موضوع تعزیه افراد بازیگر در دو قالب مثبت و منفی ایجاد نقش می کردندافرادی که نقش شخصیتهای مثبت تاریخی را بازی می نمودند به موافق خوانان و دسته ای که نقش منفی رابه عهده می گرفتند مخالف خوانان بودند لحن آواز موافق خوانان عمومأ  حزن انگیز بوده در مقابل آنها لحن آوازمخالف خوانها بیشتر حالت یورش و نهیب گونه بوده و در دانگ آخر دستگاه می خواندند کم کم این اوج خوانی در چهار چوب سه گاه و یا چهار گاه پرورش یافته و شکل مناسبتری به خود گرفته و چون مخالف خوانها دردانگ دوم سه گاه به حالتی رزمی پیغام خود را به شخصیتهای مقابل (موافق خوانان ) می دادند این گوشه در ردیف موسیقی ملی ما جا گرفته.

گوشه مغلوب 

گوشه مغلوب اوج آواز سه گاه است  در موسیقی تعزیه قدیم ایران وقتی که مخالف خوانان آواز مخالف می خوانند برای اینکه بتوانند در مقابل آنها بالاتر بخوانند و آنها را مغلوب کنند گوشه ای را می خواندند که بالاتر از آن امکانش نبوده و گوشه مخالف خوانان مغلوب می شدند و به همین خاطر این گوشه را مغلوب خواندند گوشه مغلوب را در دستگاه چهار گاه هم می خوانند

در قدیم وقتی شخصی  لحن مخالف را می خواند شعر انتخابی از موضع قدرت وتسلط  بود ولی امروزه اشعاری که در این گوشه می خوانند معنای دیگری پیدا کرده حالات این گوشه ها مخالف و مغلوب را مرصع گویند نت شاهد در روی گام سه گاه بر روی درجه اول بود و گستره ملودی تا درجه سوم گام نت شاهد مغلوب روی درجه سوم گام و گستره از حد درجه سوم تجاوز نمی کند 

پایان دستگاه سه گاه

 

 

 گوشه های چهار گاه

1- در آمد

2-پیش زنگوله

3-زنگوله

4-کرشمه

5-زنگ شتر

6-لزگی

7-چهارپاره

8-شب فرح

9-رهامی

10- شاه ختایی

11-حدی

12-زابل

13-مویه

14-بسته نگار

15-رجز

-16حصار

17-ناقوس

18-نحوی

19-مخالف

20-زنگوله در مخالف

21-نغمه

22- پهلوی

23-مغلوب

24-منصوری

25معربد

26-تصنیف

در آمد چهار گاه

هر گاه درجه دوم  و ششم گام ماهوری را ربع پرده کم کنیم وارد گام چهارگاه می شویم یعنی اگر در گام  do

باشیم  کافی است re را کرون و la را کرون کنیم در اینجا باید گفت تونیک چهار گاه با ماهور یکی است یعنی از ماهور do  به چهار گاه do رفتیم دوستان باید در نظر داشته با شند که برای اینکار اول باید از طریق گوشه موالیان به چهارگاه رفت یعنی اول ربع پرده را در گام ماهور حزف می کنیم و گوش شنوده عادت می کند واز طریق گوشه منصوری به چهارگاه می رویم نت شاهد درجه اول گام است و گستره ملودی تا درجه چهارم گام

گوشه پیش زنگوله

در دستگاه چهار گاه گوشه ای است به نام زنگوله که یک قطعه ای است ضربی و چون این

گوشه قبل از زنگوله اجرا می شود به پیش زنگوله معروف است معمولأ در 2/4 اجرا می

شود قطعه ای است بسیار زیبا  در دانگ اول چهار گاه اجرا می شود و حال و هوای موسیقی ریتمیک را داراست


گوشه زنگوله

گوشه زنگوله در ردیف موسیقی از آن به فرنگ هم نام برده شده قطعه ای است در وزن   6/8

که در ادامه قطعه پیش زنگوله می آید نت شاهد روی تونیک چهار گاه است و گسترده

ملودی تا درجه پنجم گام چهار گاه است


گوشه کرشمه

گوشه کرشمه از نقطه نظر نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا حد

درآمد گسترش می یابد


گوشه رهامی 

نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و گستره ملودی تا درجه ششم گام

گوشه زنگ شتر 

قبلأ در دستگاه های گذشته در مورد گوشه زنگ شتر  کردم ولی در دستگاه چهارگاه  نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه قرار دارد و گستره ملودی تا درجه پنجم گام  می باشد 

گوشه چهار پاره 
 
در دستگاه چهار گاه این گوشه روی درجه اول چهار گاه قرار دارد و گستره ملودی تا درجه چهارم  است 

گوشه زابل 

گوشه زابل یکی از گوشه های مهم چهار گاه است چونکه از طریق این گوشه می توان به

دستگاهای دیگر راه یافت بطور مثال اگر ما روی درجه سوم گام چهار گاه ایست کنیم

ملودی حالتی پیدا می کند که به آن زابل می گوییم یعنی درجه سوم را شاهد قرار دهیم و

چون در اینجا درجه سوم شاهد گوشه دیگری در دستگاه دیگر به غیر از چهار گاه می با شد

این دو شاهد باهم یا روی هم قرار می گیرند و نوازنده ویا خواننده می تواند به راحتی وارد دستگاه دیگری بشود بطور مثال  چها گاه (ر ) را در نظر می گیریم در اینجا درجه سوم نت ( فا ) می با شد وهمین نت درجه پنجم شور (سی ) می باشد و اگر این نت را شاهد قرار دهیم دشتی شور (سی ) را اجرا  کردیم پس می بینیم می توان به راحتی از درجه سوم گام چهارگاه وارد شور شد و آواز دشتی را اجرا کرد

گوشه لزگی 

قومی از ساکنین آذربایجان که به ایلات لزگ معروفند آنها رقصها و آهنگهای مخصوص به خود دارند که  تند و زیباست لزگی ها مردمی آزاد منش و عاشق آزادی هستند  در دستگاه چهار گاه قطعه ای ضربی وجود دارد که لزگی خوانده می شود این قطعه را اگردر وزن 6/8 اجرا کنند و شعر مناسبی با آن خوانده شود بسیار شیرین است نت شاهد روی درجه اول گام و گستره ملودی تا درجه ششم گام چهار گاه است

گوشه حدی


نوا را تلخ تر می زن چو ذوق نغمه کم یابی   حدی را تیز تر می خوان چون منزل را گران بینی 

عرب ها برای شتران خود هنگام نوشیدن آب آوازی می خواندند که به آن حدی می گفتند سعدی شاعر بزرگ ایران می فرمایند 

نبینی شتر بر حدای عرب      که چونش برقص اندر آرد طرب 

در اینجا اشاره به آهنگ ((حدا )) است که امروزه در ردیف موسیقی ما ضبط و ثبت شده گوشه حدی را در دستگاه سه گاه و چهار گاه  می خوانند و می نوازند بخصوص در دستگاه چهار گاه اجرای ملودی آن نوعی مثنوی خوانی در پرده درآمد چهار گاه است نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه استو گستره ملودی تا درجه ششم 

گوشه شب فرخ 

چو بر دستان شب فرخ کشیدی     از آن فرخنده تر شب کس ندیدی 

نام یکی از الحان باربد از موسیقی قدیم ایران بوده و احتمال می رود که بار بد به مناسبت مهمانی در در بار خسرو پرویز سروده و نام این شب را شب فرخ گذارده ا ند این قطعه در محدوده در آمد چهار گاه قابل اجراست

گوشه رجز

بساز چنگ بیاور دوبیتی و رجزی       که بانگ چنگ فروداشت عندلیب رزی

در افاعیل شعری بحری است به نام رجز در وزن چهار بار مستفعلن-مستفعلن-مستفعلن-مستفعلن برای مثال شعر پایین در وزن رجز می باشد 

ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من   تا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن

ویا شعر دیگر در همین وزن

ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود   وان دل که با خود داشتم با دل ستانم می رود ولی در ردیف موسیقی اغلب رجز را در وزن مفتعلن مفاعلن -مفتعلن مفاعلن  می با شد

مانند شعر زیر

بر شوم از نشاط دل وقط سحر به منظره       پشت بسوی در کنم روی بسوی پنجره

نت شاهد گوشه رجز روی درجات مختلف در گام چهار گاه قرار می گیرد و برای مد گردی بسیار مفید است و نوازنده می تواند براحتی وارد گوشه های دیگر شود نت شاهد در اول روی درجه چهارم گام چهار گاه قرار میگیرد و ملودی خاصی داردنت شاهد روی درجه سوم گام چهار گاه قرار می گیرد و ملودی حلتی شبیه گوشه زابل پیدا می کندنت شاهد روی درجه اول قرار می گیرد و گستره ملودی از درجه چهارم تا درجه پنجم می رود

گوشه حصار

حصار به معنای دیوار است و در مورد تعریف گوشه حصار در دستگاه چهار گاه باید گفت برای اجرای گوشه حصار محدودیتی برای خواننده و نوازنده بوجود می آورد چون تغییر مقام به درجه چهارم است و نوازنده و یا خواننده امکان خود نمایی زیادی ندارند

گوشه کرشمه در حصار

هزار مرتبه به به از آن لب شکرینت    خدا کند که نباشد اجل به قصد و کمینت

ملودی گوشه کرشمه رابا وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن  مانند شعر بالا می خوانند

حالتی خاص بوجود می آورد که در آواز چهار گاه به آن کرشمه در حصار می گویند

گوشه ناقوس 

آنجا که کار صومعه را جلوه میدهند    ناقوس دیر راهب و نام  صلیب هست

گوشه ناقوس را اغلب در دستگاه نوا و آواز افشاری و دستگاه چهار گاه می خوانند تحریر های این آواز چکشی و حلتی مانند ناقوس کلیسا را تدایی می کند این گوشه در ردیف موسیقی ملی ما ضبط و ثبت شده نت شاهد روی درجه پنجم گام چهار گاه قرار دارد و ملودی تا درجه هفتم گسترش می یابد



گوشه نحوی

آن یکی نحوی به کشتی در نشست      رو به کشتیبان نمود آن خود پرست

علم دانش زبان عرب را نحو می گویند  و چرا گوشه ای به نام نحوی در موسیقی ما دوجود دارد باید گفت در موسیقی عرب نوعی قراعت وجود دهرد و آن کسانی که اینطور قراعت می کردنند نحوی خوانان معروف بودنند

نحوی اجرای این گوشه اینطور است که از درجه اول چهار گاه شروع شده و به ترتیب روی درجات دوم وسوم و چهارم ایست مخصوصی دارد و در پایان روی درجه پنجم که شاهد گوشه حصار می باشد ایست می کند و هنگام برگشت دوباره روی درجه سوم گام چهار گاه که گوشه زابل می باشد است موقت دارد نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا درجه ششم گسترش می یابد

گوشه پهلوی

بلبل زشاخ سرو به گلبانگ پهلوی     می خواند دوش  درس مقامات معنوی



آنچه که ایرانبان در زمان باستان از نقطه نظر فلسفی به آن اعتقاد داشتند و مجموعه افکار مذهبی آنها را تشکیل می داده پهلوی ویا فهلوی می گفتند

این گوشه رادر بحر مثنوی می خوانند در پرده سه گاه و چهار گاه اجرا می شود ملودی در پرده حصار و تا گوشه مغلوب می رود نت شاهد روی درجه هشتم گام چهار گاه است و روند ملودی تا درجه دهم را به خود اختصاص می دهد.

گوشه منصوری

گوشه منصوری به گوش ما ایرانیان بسیار آشناست در قدیم درویشی از کوچه عبور می کرد ومنصوری  می خواند گوشه منصوری پلی از چهار گاه به همایون و آواز اصفهان است و چرا منصوری می نامند باید گفت که این گوشه را به خاندان  ابومنصور المنجم که در زمان خلفای عباسی میزیستند اختصاص می دهند نت شاهد آن روی درجه هشتم یعنی منطبق با گوشه مغلوب بوده و گستره ملودی را تا درجه دهم می رسد این ملودی شباهتی به شوشتری دارد و به آن شوشتری منصوری هم می گویند.

گوشه معربد

پنجه با ساعد سیمین چو نیندازی  به        با توانای معربد نکنی بازی به

ملودی این گوشه حالتی حماسی دارد و در قدیم در جنگ برای تقویت روح سربازان خوانده می شده ولی امروزه در ردیف موسیقی ایران ثبت شده ملودی آن روندی پله کانی دارد و تا گوشه مخالف می رود و برگشت آن به درآود چهار گاه است نت شاهد تا درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا درجه هشتم گسترش دارد

  پایان دستگاه چهار گاه

تعریف گوشه های دستگاه راست پنجگاه

گوشه های تشکیل دهنده

1-  درآمد راست

2-  کاروانی

3-  نیریز

4-  نیریز صغیروکبیر

5-  طوسی

6- بحرنور

7-  روح افزا

8- پنجگاه

9- پروانه

10- زنگوله صغیر و کبیر

11- بیات عجم

12- نغمه

13- ماوارأنهر

 14- مبرق

 15- قرچه

در آمد راست مقام راست بمترین گام موسیقی ایران را داراست و چون شروع این گام از اولین صدای بم روی بمترین سیم ساز که در طرف راست قرار گرفته بوده نام راست بدان اطلاق شده است . دکتر مهدی برکشلی در کتاب ردیف موسیقی ایران ص 53 چنین می نویسد.

راست پنجگاه

بدون )واو( بین دو کلمه دستگاهی است بسیار قدیمی که مناسبت اسم آن احتمالأبه زمان ساسانیان می رسد و نام راست در موسیقی ممالک مسلمان چه مجاور و چه دور از ایران دیده می شود .خصوصیات دستگاه ماهور از آن هویداست ولی گوشه های دیگری متعلق به دستگاه های  دیگر به آن راه می یابند و با فرودی  به آن ختم می شوند. به عبارت دیگر (راست وپنجگاه)به معنی دستگاهی است که در آن نقش دو مقام راست  و  پنجگاه  از همه مقامها مهمتر است.

 گوشه کاروانی

  کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش      کی روی ره ز که پرسی چه کنی چون باشی

کاروانی گونه ایی از درآمد است برای شروع دستگاه راست و پنجگاه منتها با استقلال ملودی خاص زاصفاهان کسی کو گردد آگاه به نیریز و نشابورک برد راه گوشه نیریز در حال حاضر نام یکی از توابع استان فارس است بر اساس طبقه بندی قدیم اصفهان روابطی تنگاه تنگ داشته.

 گوشه طوسی

 گوشه طوسی به محله ای دراطراف طوس (در 24کیلومتری مشهد قراردارد)حال و هوای این گوشه با دستگاه راست پنجگاه سازگار است در بعضی از دستگاهها مانند دستگاه ماهور این گوشه را نصیرخانی می نامند همانطور که قبلان نوشتم روح الله خالقی در کتاب خود می نویسد استاد علی اکبر فراهانی این دو بیت شعر را در گوشه طوسی می خوانده. اگر از تو جدا باشم نباشم.

 بغیری آشنا باشم نباشم من بی دست و پا در        زیر تیغت به فکر دست و پا باشم نباشم

گوشه طوسی از نقطه نظر نت شاهد درجه  اول گام را اشغال می کند گوشه بحر نور  بحر به معنای دریاو نور به معنای روشنای است  چون ملودی مذکور راهی تازه ونو  را از گام بزرگ (راست پنجگاه) به گام شور باز می نماید قدما  این گوشه را بحر نور می نامید ند و صفت شوری را برای دریا می پذیرفتند واژه بحر در لغتنامه دهخدا به معنای سیراب شدن آمده گوشه بحر نور در دستگاه راست پنجگاه به معنای این است که خواننده می خواهد برای سیراب شدن روحی و احساسی دریچه ای از گام نو و تازه ( در اینجا گام شور ) را برای شنونده باز کند.

در دستگاه راست پنجگاه هنگامیکه می خواهند تغییر مقام به آواز شور کنند پش از خواندن گوشه بیات عجم ملودی بحر نور را می خوانند که متشکل از تحریر های پله کانی است و به ترتیب روی درجات اول،دوم،سوم وچهارم گام شور مربوط به همان   راست و پنجگاه ایست های موقت دارد .و پس از آن خود را به شاهد گوشه قرچه می رسانیم وحال وهوای شور را می رسانیم در حقیقت می توان برای گوشه بحر نور چند نت شاهد در نظر گرفت.

 1-  شاهد اول : شاهد شور

 2- شاهد دوم : ایست ابوعطای شور

 3- شاهد سوم: شاهد بیات ترک شور

 4-  شاهد چهارم: شاهد افشاری و ابوعطای

شور گوشه روح افزا

 نکته ای روح افزا از دهن دوست بگو       نامه خوش خبر از عالم اسرار بیار

روح افزا بمعنای تقویت کننده روح و روان می باشد و چرا در ردیف موسیقی ایرانی از این واژه استفاده می کنند به این دلیل است  در موسیقی قدیم ایران گامی بسیار قدیمی بوده و جان افزا نام داشته و فواصل آن با گام شور و راست و پنجگاه منطبق است و ملودی که امروز اجرا می کنند شباهت به گوشه نیشابورک دارد و همینطور در میان دسته بندی سازهای قدیم ایران سازی به نام روح افزا وجود دارد که از خانواده عود و تنبور است که در کتاب مقاصد الحان از آن نام برده شده و نوازندگان آن دوره این گوشه را با آن می نواختند گوشه پنجگاه گوشه پنجگاه از مهمترین گوشه های دستگاه راست پنجگاه می باشد ملودی پنجگاه شبیه به گوشه درآمد فیلی و در آمد نوا و بیات عجم می باشد نت شاهد آن روی درجه پنجم گام راست پنجگاه است بطور مثال اگر راست پنجگاه را از ( فا ) اجرا کنیم شاهد پنجگاه   روی نت  ( دو )   می باشد و گستره ملودی  روی  درجه  ششم یعنی نت (  ر  ) می باشد .

 شرح این قصه مگر شمع بر آرد به زبان      ورنه پروانه ندارد به سخن پروایی

گوشه پروانه در ملودی راست پنجگاه روی درجه پنجم نت ( دو) هنگام اجرا حالتی بوجود می آید که پرواز پروانه ای را که حرکات و رقص موزون دارد می توان تجسم کرد. احتمالأ از آنجایی که در ردیف موسیقی ملی ما از این دست اسامی پرنده گان که در طبیعت سنبل زیبایی و لطافت هستند زیاد آورده شده و از طرفی شاید نام سازنده این گوشه پروانه بوده برای مثال این شعر زیبا را برای شما عزیزان که از سروده همین شخص به نام پروانه خلیلی است در اینجا می آورم .

 تا جی که زآواز همایون و چکاوک               مشهور جهان گشت و پر آوازه دوران

 از شو شتر و منصور  و بیات و فرح افزا       از ساقی و  وزصوفی و زنگو له و چوپان

از گیلک و از دیلم و شمعونی و زابل            و ز پهلوی و از قجری مویه و دستان

از سمک و عزال و خجسته دره شوری          وز راه  پروانه خلیلی و در افشان

 گوشه زنگوله

 صغیرو کبیر واژه زنگوله با توجه به ملودی آن تداعی صدای زنگوله را می نماید . ملودی زنگوله توسط افرادی که ساربان بودند هنگام راهپیمایی به دنباله قافله ها زمزمه و خلق شده پس از سالیان سیر ملودیک را طی کرده و به صورت گسترده به شکل امروزی امروزی عرضه شده  و چرا این گوشه را صغیروکبیر نامیدند باید گفت کوچک و بزرگ بودن گوشه زنگوله طنین های متفاوتی را از لحاظ تنالیته سبب می شود و با صغیروکبیر بودن ملودی زنگوله که امروزه در ردیف موسیقی ملی ماست به صورت تجلی در پرده های نیریز و حسینی موجود است .

 بیات عجم

رهاوی شد به نو روز عرب رام    به نوروز عجم برد از دل آرام

 گوشه بیات عجم را نوروز عجم هم می گویند در بحورالالحان آمده است که بیات واژه ای است ترکی و نام قبایل غز (ترکمن ) می گویند مقام بیاتی در موسیقی ایرانی و ترکی مقتبس از آهنگهای  این قبیله است بیاتی خواندن به معنای خواندن دوبیتی های عاشقانه است که در موسیقی ترکی هنوز مرسوم است.

زنغمه تا خدا یک گوشه راه است       بر این بیت بلندم نی گواست گوشه نغمه

این واژه به بسیاری از نامهای تشکیل دهنده دستگاههاو گوشه ها اضافه شده مانند

- نغمه چکاوک

- نغمه مخالف

- نغمه ابواعطا این گوشه در دستگاههای همایون راست پنجگاه

- سه گاه

- نوا  اجرا می شود حافظ می میفرمایند.

 مطرب عشق عجب سازونوایی دارد       نقش هر نغمه که زد راه به جایی دارد

عبدالقادر غیبی مراغه ای موسیقی دان دروره اسلامی در تعریف نغمه مینویسد نغمه عبارت از یک صدای مطبوع که زیروبم آن صوت ملایم طبع باشد و نه صوتی نا مطبوع و مخالف طبع.

 یک مرغ سرود پارسی گوید        یک مرغ سرود ماورالنهری

 گوشه ماورالنهری

سرزمینی بوده در شمال رود جیحون و به مدت پنج قرن بزرگترین مهد تمدن اسلامی  و مرکز حکومتهای ایرانی تا زمان قاجار ها تابع حکومت ایران بوده سرود های خاص این سرزمین با موسیقی امروز ما پیوند خورده در ردیف موسیقی ملی ایرانی ثبت شده.

حاجت مطرب و می نیست تو برقع بگشا      که برقص آورم آتش رویت جو سپند

 گوشه مبرقع

 به معنای روبنده و نقاب بوده و نام یکی از گوشه های دست گاه راست پنجگاه در واقع از این گوشه می توان تغییرمقام به همایون کرد و یک راه گریز می باشد ینعی اگر بخواهیم از راست پنجگاه به دستگاه همایون مد گردی کنیم از این گوشه بهترین راه است و آن بدین صورت اجرا می شود که درجه پنجم وششم راست پنجگاه را تغییر می دهیم و دوباره بگام راست پنجگاه رجعت می کنیم.چون  این گوشه  با ملودی خودش باعث نوعی پرده پوشی و محو گام راست می شود قدما آن را مبرقع نامیدند.

گوشه قرچه

 قرچه دهی است نزدیک قوچان و ملودی این منطقه وارد موسیقی ملی ما شده بنحوی با فرهنگ ترک ارتبات دارد ولی لحجه ترکی ندارد ملودی آن بر اساس گام شور می باشد شاهد آن روی درجه ششم گام است و روند ملودی تا درجه هفتم ولی در گام راست پنجگاه درجه هفتم را بخود اختصاص می دهددر واقه از طریق گوشه قرچه وارد گام شور می شویم یعنی اگر در گام راست پنجگاه ( فا ) باشیم  پس از اجرای گوشه بیات عجم به قرچه و گام شور وارد می شویم که از لحاظ تونیک گام یک نت بالاتر از تونیک راست و پنجگاه  است و چون  قرچه در گام شور درجه ششم رااشغال می کند در راست پنجگاه درجه هفتم را بخود اختصاص می دهد.

 پایان دستگاه راست پنجگاه

همایون به معنای فرخنده و مبارک است و همچنین نام مناطقی از ایران بطور مثال نام دهی از زنجان و دهی از شهرستان بیرجند  ذر قدیم هر منطقه از ایران آواز مخصوص خود داشته و آواز همایون مربوط به یکی از همین نقاط است  .

گوشه های همایون

درآمد همایون : دستگاه همایون همانند گام شور است فقط تفاوت اساسی که دارد در درجه سوم گام شور و همایون می باشد بطوری که درجه سوم گام همایون نیم پرده بالاتراز درجه سوم گام شور است و همین نت حالت همایون را بیان میکند نت شاهدهمایون درجه دوم گام است و برای اجرای آواز از چند نت زیرگام شروع کرده و به درجه دوم گام می رسیم نت شاهد و در آنجا ملودی همایون گردشهایی دراطراف این نت دارند پس از خود نما یی  نت شاهد درجه هفتم گام اهمیت داردو آن نت ایست همایون است و در هنگام اجرای آواز در بیشتر اوقات نیم فرودبر روی این نت مشهود است خواننده ویا نوارنده باید روی این نت بطور موقتی ایست کند و آن را به عنوان نیم فرود تلقی کندو فرود کامل زمانی صورت می گیردکه اشاره به نت تونیک همایون بشود بطور معمول در طول زمان ایستادن روی درجه هفتم همایون مرسوم شده و گوشها به این فرود عادت کرده اند اگر بخواهیم دقیقأ فرود همایون انجام پذیرد بآید به یک نت بالاتراز آنچه تا بحال مرسوم بوده است اشاره کنیم اصولان فرود همایون برای دوستان خواننده کمی مشکل است برای اینکه اشاره ای در ذهن داشته باشیم و همیشه برای فرود کامل همایون از آن استفاده کنیم باید شروع ملودی گوشه موالف  را ملکه ذهن خود کنیم. در دستگاه همایون حالتی از ملودی در دانگ اول کام نواخته و یا خوانده می شودو قدما نام موآلف را برای آن بر گذیند.

یکی دیگر  از راههای فرود کامل روی تونیک گام همایون استفاده استفاده از بال کبوتر است فرودی که از درجه  چهارم جهش به درجه اول گام هر دستگاه دارد.می توان به جرأت گفت که اکثر خوانندگان نسبت به فر ود  کامل همایون تا حال توجهی علمی مبذول نداشته اند و همگان بر اساس سنت و تقلید به این کار پرداخته اند در صورتیکه  اگر از دریچه علم موسیقی با آن برخورد می کردند فرود را روی تونیک گام همایون انجام میدادنند. البته مشابه این موضوع در مقوله های دیگر نیز به چشم می خورد و در صورتیکه هنرمندان ما با دید علمی به خوانندگی و نوازندگی بپردازند افق وسیعی از تازه ها بروی آنها باز خواهد شد از طرفی حق با آنها بوده چرا که تا این اواخر طریقه انتقال موسیقی ما بصورت سینه به سینه  بود و مدتی است که موسیقی بطور علمی تدریس می شود واگربزرگانی مثل استاد وزیری واستاد روح الله خالقی نبودند الان هم همین مشکل را داشتیم امیدوارم که هنرمندان ما در آیند خط مشی خود رادر جهت پیشبرد اهداف هنری دنبال کنند.

نام گوشه شکوه 

حالتی از درآمد همایون است که حالتی شکوه انگیز دارد و بهمین خاطر نام گوشه شکوه را ثبت کردند نت شاهد آن درجه دوم گام همایون و گستره ملودی تادرجه چهارم گام

گوشه موالیان

کیست مولی آنکه آزادت کند      بند  رقیت  زپایت  بر کند 

بعد از انقراض دولت ساسانی موسیقی ایرانی در تمامی کشورهای عربی متداول شد شعرای آن دوره در دربار پادشاهان ایرانی رفت و آمد داشتند در میان آنها شخصی به نام اعشی بن قیس را می توان نام برد در تاریخ آمده که وقتی بردگان ایرانی مشغول کار بودند آوازهای می خواندند و شخصی به نام ابن مسج از این هنر خوشش می آید و شیفته هنر بردگان ایرانی  می شود او نغمات فارسی را می آموزد و در مکه رواج می دهد در آن زمان به ایرانیان موالی می گفتند و نغماتی که توسط همین ارانیان خوانده شده موالیان می نامند.

گوشه چهار گاه  : اجرای گوشه چهار گاه از طریق گوشه موالیان انجام می گیرد و در واقع با عوض شدن گام همایون چهار گاهی بدست می آید که نت شاهدش با نت همایون یکی است نت شاهد روی تونیک همایون و روند ملودی تا درجه پنجم گام همایون می باشد اجرای گوشه چهارگاه یک نوع مدولاسیون از همایون به چهار گاه می باشد .

گوشه بختیاری

بافت ردیف موسیقی ایرانی که بیشتر معرف شخصیتهای قومی و محلی ساکن در ایران است در بسیاری از نقاط به وسیله ملودی های محلی و فولکلور زینت یافته ایل بختیاری از نظر محتوای موسیقی قومی است بسیار قوی که ملودی های آنها بسیار غنی و پر محتواست گوشه بختیاری را معمولأبا قسمت آخر ملودی گوشه ای به نام گوشه موالف توأم می خوانند البته فقط اشاره ای به این گوشه می شود شروع ملودی بختیاری روی درجه اول گام همایون است و اگر بخواهیم از شاهد همایون (درجه دوم ) به تونیک برگردیم از فرود بال کبوتر استفاده می کنیم و ملودی بختیاری ما را به سمت شاهد همایون هدایت می کند گستره ملودی تا درجه پنجم گام همایون است.

گوشه موالف

به معنای سازگار و الفت است در گام همایون حلتی از ملودی در دانگ اول گام نواخته و یا خوانده می شود که در قدیم آن را موالف نامیدند و معمولأ بعد از گوشه بختیاری آن را اجرا نموده و بختیاری و موالف گویند ول این گوشه حالت خاص خود را دارد و باید جدا  از ملودی بختیاری بدان پرداخت نت شاهد آن درجه اول گام همایون و گستره ملودی تا درجه سوم گام همایون.

گوشه چکاوک

یکی از دوازده مقام موسیقی قدیم ایران مقام کوچک است که خود دو شاخه دارد به نامهای رکب و بیاتی شاخه رکب خود دو شاخه آوازی دارد که یکی از آنها چکاوک نام دارد در ضمن چکاوک نام پرنده کوچک است خوش الحان در دستگاه همایون شباهت این آواز را به این پرنده مدهند در قدیم به اشعار عاشقانه چکامه می نامیدند وارد شدن کلمه چکاوک در ردیف موسیقی ایرانی از نقطه نظر تشابه لغوی با کلمه چکاوک یا چکامه بوده گوشه چکاوک از نظر ساختار ملودی شباهتی با گوشه های رضوی -ابوعطا - طرز - مخالف دارد.

گوشه طرز

طرز به معنای طریقه شیوه و روش است شیوه غزل سرایی بوسیله شعرا را طرز می نامیدند در این باره حافظ می فرماییند .

آنکه در طرز غزل نکته به حافظ آموخت     یار شیرین  سخن  نادره  گفتار  من است

طرز همچنان نام دهی است از بخش راور شهرستان کرمان گوشه فوق آوازی است که به این منطقه منسوب است شباهت آن با گوشه چکاوک ومخالف نزدیک است فقط تفاوت ملودیک در نت ایست گوشه طرز است.

گوشه شوشتری

نام شهری است در خوزستان تستر یا شوشتر می نامند آوازی است محزون و غم انگیز  ملودی شوشتری به گوشه منصوری در چهار گاه شباهت دارد و به همین خاطر به آن شوشتری منصوری می گویند آواز شوشتری یکی از مشتقات دستگاه همایون است اگر با دقت به این گوشه توجه کنیم می توان آن را به ملودی بنیادین و زیر بنا برای گوشه های رازو نیاز - میگلی - شمعونی -غریبی - و لیلی و مجنون دانست نت شاهد آن درجه چهارم گام همایون و گستره ملودی تا درجه پنجم است.

گوشه رازو نیاز

رازو نیاز بمعنای مناجات  به در گاه خداوند است گوشه رازو نیاز آوازی است حزن انگیز و حالت ملودی گواه بر این است که نوازنده با این ملودی لحنی ملتمسانه دارد و هنگامی که کسی این ملودی را همراه با اشعاری بخواند از لحن وی نوعی خواهش و تمنا احساس می شود. 

گوشه میگلی  

نام دهی است از دهستان کوهمره بخشی از شهرستان شیراز ملودی این گوشه منسوب به این محل است اگر در ردیف موسیقی ملی تحقیق به عمل آوریم در مییابیم که یک ملودی تحت عنوانی خاص در پردههای مختلف و گام های مختلف تجلی نموده و نامهای مختلفی پیدا کرده میگلی از زمره. همین ملودی هاست.

گوشه شمعونی

ملودی است ضربی در وزن 2/4 و نت شاهد آن در گام همایون مشترک با شوشتری است و گستره ملودی تا درجه ششم گام همایون است این نام در فرهنگ قوم یهود بکار گرفته شده به سبب حرمت موسیقی و رواج آن به دست مسیحیان و یهودیان نوعی با موسیقی معاصر در رابطه بوده.

گوشه غریبی

این گوشه را در آواز همایون و اصفهان می خوانند و بسیار حزن انگیز است و به خاطر همین حزن گوشه غریبی نامیده شده ملودی آن در  وزن مثنوی شکل گرفته و از پرده شوشتری آغاز و تا اکتاو همایون گستره ملودی آن است چون ساختمان این ملودی از لحاظ نت ایست نزدیک با شاهد همایون است این گوشه را در همایون وی نوازند و گرنه می توان آن را گوشه ای از آواز اصفهان دانست .

نام گوشه نوروز صبا

در پرده نوروز بدین وزن غزل گفت      وزنی   که همه   مطلع فتح   و  ظفر آمد

واژه نوروز در زبان پهلوی (نوکروچ ) آمده (نوک ) به معنای نو و (روچ ) به معنای روز است و روی هم به معنای روزه تازه است  ایرانیها جشنهایی به این منظور می گرفتند ملودی های ساده بدون هیچ تکنیک برای این مراسم می خواندند این سرودها در رابطه با نوروز  ساخته می شده در موسیقی ما بصورت نوروز خوانی آمده  و تحت عناوین  نوروزخارا-نوروز صبا - نوروز عرب  ثبت و ضبط شده البته نوروزهای دیگری همانند نوروز بزرگ - نوروز کوچک در ردیف موسیقی ما وارد شده و هر کدام از نظر غنی بودن جای خود را در ردیف دارند  نوروز صبا از لحاظ نت شاهد روی درجه پنجم گام همایون است .

گوشه لیلی و مجنون

لیلی سر زلف شانه می کرد        مجنون در اشک دانه می کردئ

لیلی  می  مشکبو  در  دست        مجنون  نه  زمی زبوی  وی  مست

در موسیقی ایرانی با خواندن اشعار عاشقانه در باره (لیلی و مجنون ) با نوعی از ملودی در گام همایون با نام گوشه لیلی و مجنون ثبت شده نت شاهد آن درجه چهارم گام همایون بوده و گستره ملودی درجه پنجم گام.

گوشه بیداد

بر من از خوی تو هر چند که بیداد رود     چو رخ خوب تو بینم همه از یاد رود

همانطور که قبلأ گوشه داد را توضیع دادم  و به معنای عدل و انصاف بود نقطه مقابل آن بیداد است و بمعنای تعدی و ظلم و جور است ولی در دستگاه همایون هنگامی که به اوج می رویم گوشه بیداد را اجرا می کنند در واقع از آواز همایون به آواز اصفهان می رویم.

گوشه نی دادود

مرتضی نی داود یکی از اساتید موسیقی ملی ماست و نوازنده برجسته تار تصنیف مرغ سحر از ساخته های اوست او ردیف موسیقی ایرانی را ضبط کرده از این هنرمند بزرگ در پرده بیداد همایون گوشه ای بجا مانده که آن را نی داود می خوانند نت شاهد این گوشه درجه پنجم گام همایون است و گستره ملودی درجه ششم گام همایون را در بر می گیرد.

از رنیستان تا مرا ببریده اند        از نفیرم مردو زن نالیدهاند

گوشه نفیر

نفیر به معنای بانگ آواز نای و بانگ و خروش همراه با فغان است در ردیف موسیقی ایرانی گوشه ای به نام نفیر بر می خوریم  که به دنبال این گوشه قطعه ای تحت عنوان فرنگ آمده این قطعه در وزن 6/8 است این گوشه از درجه چهارم گام همایون شروع شده ( آواز بیات اصفهان ) و روی درجه اول گام همایون ( شاهد عشاق بیات اصفهان ) دوباره فرود می آید و سپس روند ملودی به طوری است که روی شاهد اصفهان دوباره رجعت می کند این گوشه شباهت به گوشه عشاق دارد و مانند گوشه بوسلیک برای رفتن به آواز اصفهان استفاده می شود در پایان می توان گفت که از طریق این گوشه نوعی تغییر مقام از آواز همایون به اصفهان انجام می شود.

نام گوشه فرنگ

گوشه( فرنگ) چندین تعریف برای آن آورده اند اول اینکه فرنگ نام یکی از دختران بهمن بن اسفندیار و همینطور نام دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان و همینطور لغت فرنس به معنای فرانسه وبطور کل به کشور های مسیحی اروپایی درزمان قاجارها گفته می شده که به طول زمان پس وند (س) به (گ) تبدل شده این ملودی معمولأ پس از قطعه ای بنام نفیر نواخته یا خوانده می شودفرنگ قطعه ای است نیمه ضربی 6/8و پس از فواصل گام به صورت بدون ضرب به در آمد گام مربوطه رجعت می کند نت شاهد آن درجه چهارم گام همایون است و گستره ملودی درجه ششم گام.

آواز اصفهان

آواز اصفهان مشتقی از آواز همایون یا بهتر بگویم دستگاه همایون است و خود  شامل20 گوشه می باشد که من تک تک برای شما عزیزان در مورد این گوشه ها توضیع خواهم دادهرگاه درجه چهارم گام همایون را شاهد قرار دهیم برای مثال اگر در همایون  لا هستیم درجه چهارم آن یعنی نت  ر  شاهد قرار دهیم ملودی حالتی به خود می گیرد که آن را اصفهان می خوانند.

گوشه های تشکیل دهنده آواز اصفهان

·         در آمد بیات اصفهان

·         درویش حسنی

·         هداوندی

·         عشیران

·         مثنوی

·         مثنوی عبری

·         -صوفی نامه

·         جامه درآن

·         بیات راجع

·         نغمه

·         سوزوگداز

·         خجسته

·         اصفهانک

·         عشاق

·         جرس (کتایون)

·         عزال

·         بوسلیک

·         تصنیف

گوشه درآمد اصفهان

نوای مجلس مارا چو بر کشد مطرب      گهی عراق زند گاهی اصفهان گیرد

همانطور که قبلأ توضیع دادم هرگاه درجه چهارم گام همایون را شاهد قرار دهیم یعنی نت در جه چهارم را بیشتر به صدا در آوریمو حتی روی آن ایست کامل کنیم ملودی حالتی بخود می گیرد که به آن در آمد اصفهان می گویند.

زراه راست گر آهنگ می کنی به حجاز      ز اصفهان  نظری  جانب  عراق  انداز

نت شاهد ای درآمد درجه چهارم گام همایون می باشد و گستره ملودی تا درجه هفتم گام همایون

نام گوشه درویش حسنی

در این با زاراگرسودی است    با درویش خرسند است

خدایا   منعمم    گردان         به درویشی وخر سندی

در مکتب اصفهان شخصی به نام حسن که درویش بوده و اشعار عرفانی را همراه با آواز می خوانده که آواز او ناله خاص و جانسوزی داشته  که این ناله در پرده درآمد اصفهان   به بیات درویش حسن معروف شده  محل نت شاهد روی  درجه اول گام اصفهان  است و گستره ملودی تا درجه سوم گام اصفهان.

 گوشه هداوندی

نوعی از چهارپاره خوانی در پرده درآمد شور و اصفهان مرسوم است که به هداوندی معروف است این پرده را می توان در تمامی پرده های یک دستگاه گسترش داد در پرده  بیات راجع در اصفهان به سوزوگداز معروف است در ضمن در اطراف تهران  ساوه و قزوین ایلاتی زندگی می کنند که به هداوند شهرت دارند.

چو آمد بوسلیک از پرده راز       عشیران و صبا را داد آواز

نام گوشه عشیران

 موسیقی قدیم ایران را در قدیم به طبقات مختلف تقسیم کردند که 24 شعبه داشته و هر کدام از شعبات خود از شاخه ها و نغماتی بوده یکی از همین شعبات را به دلیل آنکه از ده  نغمه تشکیل می شده (( عشیرا )) نامیده اند که امروزه در ردیف موسیقی ما به عشیران ثبت و ضبط شده.

·         نت شاهد درجات مختلف گام اصفهان را اشغال می کند

·         درجه اول

·         درجه پنجم (عشاق اصفهان(

·         درجه ششم

·         درجه هفتم +ربع پرده

·         در جه هشتم یا اول

و در کل می توانیم گوشه عشیران را مانند هداوندی یا درویش حسنی نوعی از درآود بیات اصفهان دانست.

نام گوشه مثنوی عبری 

من همان نایم که گر خوش بشنوی    با تو  گویم  شرح  درد  مثوی

نوعی از مثنوی خوانی در بیات اصفهان معمول و مرسوم است که به مثنوی عبری موسم است چون لحن خواندن این مثنوی شباهت به لحن کلیمیها داشته و نشان گوشه نیایشهای آنهاست و معمولأاز پرده درآمد تجاوز نمی کند گوشه های صوفی نامه -جامه دران -بیات راجع -نغمه -خجسته فقط از نقطه نظر جایگاه نت شاهد و گستره ملودی در اصفهان اهمیت دارند که به شرح آنها می پردازیم.

 1-نت شاهد صوفی نامه درجه پنجم گاه همایون یعنی درجه دوم گام بیات اصفهان است و گستره ملودی تا درجه پنجم گام همایون است.

2-نت گوشه جامه دران و بیات راجع درجه دوم گام بیات اصفهان و روند ملودی آن تا درجه پنجم گام است.

3-گوشه نغمه  را  نورعلی برومند کرشمه هم نامیده از لحاظ ساختار ملودی بگونه ای است که از درجه پنجم گام اصفهان (شاهد عشاق اصفهان ) شروع شده و به درجه اول و دوم گام اصفهان ایست و فرود دارد  گستره آن  تادرجه درجه پنجم گام است. 

4- خجسته از لحاظ ساختار ملودی بگونه ای است که در گام بیات اصفهان روی درجه سوم گام قرار می گیرد وتا درجه پنجم گسترش می یابد.

 نام گوشه سوزوگداز

همانطور که از اسم هین گوشه پیداست گوشه ای بسیارحزن انگیز است و کنایه از دردی در دل و دم نزدن ا ست این گوشه با اسامی مختلف درردیف موسیقی ایرانی آمده این گوشه را استاد کسایی و استاد تاج اصفهانی در پرده بیات راجع درجه دوم گام( بیات اصفهان ) است اجرا کرده اند نت شاهد درجه دوم گام و گستره ملودی تا درجه چهارم گام .

گوشه خجسته

مرحوم سیدابوالفضل خجسته موسیقدان و خوانده زبردستی بوده بطوریکه روایت است وقتی او در مشهد آواز می خوانده بلبلان روی درخت می نشستند و تکان نمی خوردند  گوشه خجسته در ردیفهای موسیقی ما ضبط و ثبت شده در دستگاه نوا در درجه پنجم گام نوا اجرا شده است این گوشه را زنده یاد تاج اصفهانی در بیات اصفهان و افشاری خوانده.

گوشه اصفهانک

نت شاهد درجه چهارم گام و گستره ملودی تا درجه ششم گام می باشداجرای این گوشه در بیات اصفهان بطور خاصی انجام می شود که  گوشه عراق را روی درجه چهارم گام بیات اصفهان میخوانند و سپس ملودی عراق را تبدیل به اصفهان می کنند.

گوشه عشاق

پرده عشاق زلف ره زنت        در نواز وبانگ بر آفاق زن

پرده عشاق رهی خوش بود       راه ما در پرده عشاق زن

گوشه عشاق در بیات اصفهان در واقع یک زمینه سازی برای اینکه نوازنده و یا خوانده محترم بتواند گریزی به دستگاه شور و یا دستگا های دیگر داشته باشد اگر بخواهیم از آواز اصفهان به شور به رویم باید قبل از آن به گوشه بیات راجع اشاره شود و گوش را آماده ساخت عشاق از نظر نت شاهد درجه پنجم گام اصفهان را اشغال می کند نت ایست آن روی بیات راجع است همانطور که خدمت دوستان هنرمند گفتم اگر از آواز عشاق به اصفهان بر گردید باید دقت بسیاری داشت چرا که در هنگام فرود قبل از رسیدن به شاهد اصفهان در نیمه گام به شاهد آواز دشتی بر می خوریم و اگر تسلط در خواننده و یا نوازنده نباشد همانجا در آواز دشتی مانده و درآمد اصفهان تبدیل به دشتی می شود.

 

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هردم      جرس فریاد می دارد که بربندید محملها 

نام گوشه جرس
 

جرس به معنی زنگ کاروان است و در اینجا به چیزی گویند که آواز دهد در ردیف موسقی ملی ایران نوعی آواز است که در پرده عشاق خوانده ویا نواخته می شود
 


نام گوشه عزال
 

گوشه عزال به معنای منزوی وگوشه گیر است (عزلت گزیده ) و در دستگاه شور در ردیف میرزاعبدالله در پرده حسینی آمده ولی در آواز اصفهان در پرده عشاق به وزن شعری مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن
  توسط  زنده یاد میرزاعلی قاری موسیقیدان اصفهانی خوانده شده

 

نام گوشه بوسلیک 

چو آمد بوسلیک از پرده راز      عشیران و صبا  را داد  آواز 

صفی الدین ارموی در کتاب خود بهجت الروح در باره (بوسلیک خاتون ) نام می برد بوسلیک خاتون معشوقه یکی از خلفای عباسی بوده او قطعه ای ساخته که بوسلیک نام داشته 

نام دیگر بوسلیک از نام شاعر گرگانی به نام ابوسلیک گرفته شده که در قرن سوم هجری   در  دوره صفاریان میزیسته در ضمن نام بوسلک از مقامات قدیم موسیقی قبل از پیدایش کلمه دستگاه است ما در موسیقی قدیم ایران دوازده مقام داشتیم که بوسلیک نام یکی از آنهاست قطعه معروف از استاد پرویز یاحقی (برهی دیدم برگ خزان ) در همین مقام ساخته شدهنت شاهش همان نت شاهد عشاق می باشد اما از نظر نقطه نظر نت ایست با عشاق تفاوت دارد این تفاوت به این صورت است که نت ایست عشاق روی درجه دوم گام اصفهان است و بوسلیک روی درجه اول (شاهد اصفهان )و به همین خاطر است که اکثر خوانندگان برای فرود از عشاق به در آمد اصفهان از اینگوشه استفاده می کنند 


پایان دستگاه همایون و آواز مشتق آن آواز اصفهان

گوشه های دستگاه نوا

1- در آمد نوا

2-دوبیتی

3- کرشمه

4- کیکاوسی

5-نغمه

6- نیریز

7- نستاری (نستری )

8- مسیحی

9-گردانیه

10-مثنوی نوا

11-بیات راجع

12-نیشابورک

13- گوشت

14-عراق

15-حزین

16-شکسته

17- نهفت

18-ملک حسینی

19-مجسلی

20- عشاق

21-رهامی

22- ضربی رهامی

23-شاه ختایی

24-تصنیف

مطرب عشق عجب ساز و نوایی دارد           نقش هر نغمه که زد راه بجایی دارد 

درآمد نوا 

واژه نوا از ریشه پهلوی نواک گرفته شده (واک ) به زبان پهلوی به معنای آوا و صوت بوده  ملودی نوا شباهت به درآمد های  ابوعطا افشاری بیات عجم و پنجگاه دارد و اگر نوازندگان و خوانند گان مواظب نباشند این ملودی ها با هم تداخل می کنند گام نوا با شور یکی است من خود شخصأ نوا را دستگاه جدا گانه نمی دانم چون دستگاه گام کاملآ مستقل به خود را دارد و چون گام نوا با شور یکی است می توان آنرا آوازی از شور دانست همان طور که ابوعطا دشتی بیات ترک و بیات کرد از متعلقات شور هستند نت شاهد درجه چهارم گام شور  و گستره ملودی تا درجه هشتم   گام شور  است .  

گوشه دوبیتی

همانطور که از اسم گوشه پیداست از ملودی های منطق لرستان است که این نوع ملودی ها با اشعار دوبیتی در مراسمی خاص خوانده می شونددر مورد گوشه کرشمه  و نغمه ونیریز قبلأ در مطالب گذشته سخن گفته شده نت شاهد گوشه دویبتی و نغمه درجه اول گام نوا (یعنی درجه چهارم گام شور ) است و گستره ملودی تا درجه دوم گام نت شاهد گوشه کرشمه روی درجه اول گام نوا و گستره ملودی تا در جه سوم گام می رسد نت شاهد گوشه های تخت طاقدیس (کیکاووسی )و نیریز درجه اول گام نوا را اشغال می کنند و گستره ملودی تا درجه چارم گام نوا می رسد.

گوشه نستاری

نستوریان فرقه ای از ترسایان که آنان را کافر می دانستند و آنان از عقاید نستوریوس پیروی می کردند و به همین دلیل نستوری یانستاری خوانده شده اند نستوریان امروزه به کلدانی و آسوری معروفند  زبان و مذهب ا ایشان نوعی از زبان ساریانیست این گوشه ضربی است در وزن 3/4 این قطعه ضربی را در آواز نوا به نام رنگ نستاری ثبت شده نت شاهد روی درجه اوت گام و گستره ملودی تا درجه پنجم گام نوا را اشغال می کند

دم مسیح که گویند روح پرور بود    یقینم آنکه به لب داشت گفته گوی ترا

گوشه مسیحی 

لغت مسیح از ریشه عبری (ماشیاخ )گرفته شده و به معنای نجات دهنده و مسیحی کسی که دارای دین مسیح باشد نوعی نیایش در هنگام مراسم خوانده می شود که ملودی آن به این گوشه که امروز در ردیف ما ثبت شده و در افشاری و نوا اجرا می شود شباهت دارد نت شاهد یعنی نتی که بیشر از سایر نت ها بصدا در می آید روی درجه اول گام نوا و گستره ملودی تا درجه پنجم همانطور که قبلأ گفته شد منظور از گام نوا گامی است که از آنجا آواز نوا را می خوانند یعنی درجه چهارم گام شور اعتمادی نیست بر کار جهان    بلکه بر گردون گردان  نیز هم

گوشه گردانیه 

گردانیه تعاریف بسیاری دارد آنچه که از معنی آن  پیداست  از گردان و مصدر گردانیدن می آید  نظامی در این باره می گوید 

بلی در طبع هر دانندهای است      که با گردنده گردانندهای هست 
یا در جای دیگر مولوی می فرمایند 

بی تکلف پیش هر داننده هست      آنکه با گردنده گرداننده هست 
گردانه دهی است از دهستان  منگور شهرستان مهاباد  و می توان گفت گردانیه آوازی  که منسوب است به ناحیه گردانه کردستان ایران در آواز گردانیه نت ایست آن اهمیت زیادی دارد چرا که ملودی آن بطوری بنا شده که روی درجات (هفتم -ششم -پنجم )بصورت گام پایین رونده ایستهایی دارد نت شاهد آن روی درجه سوم گام نوا و گستره ملودی تا در جه پنجم است

نام گوشه مثنوی نوا 

مثنوی نوا با سایر آوازهای مثنوی که در دستگاه ماهور  و یا راست پنجگاه اجرا می شود فرق دارد مثنوی نوا بطور مستقل در آواز نوا نمی خوانند بلکه بصورت شاه ختایی در گام نوا می خوانند راجه به گوشه بیات راجه قبلأ گفته شده و همینطور گوشه  نیشابورک نت های شاهد هر کدام از این گوشه ها روی گام نوا به ترتیب درجات دوم و سوم هستند و گستره ملودی هر کدام تا درجه پنجم گام نواست  یک نکته مهم این است در گوشه نیشابورک در اول   ملودی از درجه چهارم گام شروع شده و روی درجه سوم شاهد می شود و در بیات راجه بهمین صورت است فقط از  روی درجه چهارم به دوم گام می رود.

مطرب  بر شه چو نغمه آغاز کند       نوروز و گوشت و سلمک آغاز کند

 

گفتا  صنما   نمای  گر دانیه را          پس پرده بگرداند  و شهناز  آغاز  کند 

گوشه گوشت 

گوشت را باحا لتی خاص در دستگاه نوا می خوانند فاصل آن حالتی به گام دستگاه سه گاه پیدا می کند و اگر خواننده و یا نوازندگان محترم تسلط کافی نداشته با شند و مدت زیادی در این گوشه بمانند از گام نوا خارج می شوند و کاملأ در سه گاه می مانند و خروج از سه گاه مشکل می شود آواز گوشت نوعی ملودی هنگام نیایشهای اوستایی داشته نت شاهد درجه چهارم گام نوا  (هم شاهد با گوشه عراق ( بوده ونت ایست درجه هفتم گام نوا می باشد یعنی یک نتد زیر تونیک و شاهد نوا  نت ایست در گوشه گوشت از نت شاهد با اهمیت تر است  گستره ملودی تا نیم دانگ نوا می باشد در مورد گوشه های عراق -حزین - شکسته قبلأ توضیح داده شده و در مورد آنها در دستگاه ماهور مفصلأ صحبت خواهم کرد ولی  موقییت این گوشه ها در دستگاه نوا از نظر نت ایست به این شرح می با شد 
1-
نت شاهد گوشه عراق درجه چهارم گام نوا را اشغال می کند و گستره ملودی تا درجه هفتم گام نواست نت ایست ملودی عراق با نت شاهد نوا کاملأ منطبق هستند 
2-
نت شاهد در حزین درجه چهارم گام نوا را اشغال می کند و گستره ملودی تا درجه ششم گام نواست 
3-
نت شکسته در جه پنجم نواست و گستره ملودی تا درجه هشتم یعنی اوج آواز شکسته 


گوشه نهفت 

زین آتش  نهفته  که در  سینه من است       خورشید شعله ای است که در آسمان  گرفت

نهفت نام یکی از مقامات موسیقی قدیم ایزان است که با مقام حجاز - عراق -و بزرگ مناسب بوده  امروزه نام یکی از گوشه های دستگاه نواست که حالت ملودی آواز نوا را تغییر نمی دهد قدما این آواز را خراباطی و قابل برای استراحت در شب می دانستند و اگر نهفت را تعریف کنیم به معنای پنهان و پوشیده و جایی که شب را استراحت می کنند و می بینیم که همچنان انتخاب این نام برای این گوشه بی ربط نیست 


گوشه ملک حسنی 

این گوشه را قبلأ در دستگاه شور توضیح دادم  حسینی با کمی اندک تغییر در نوا اجرا می شود این گوشه از درجه پنجم گام نوا شروع می شود و گستره ملودی تا درجه هشتم گام نوا می رسد


نام گوشه مجسلی 
مجسطی نام کتابی است که موبدان زرتشتی ایرانی دستوراتی را در آن برای عبادت تدوین کردند و چون نام موبد مجس بوده کتاب و مجموعه آنرا مجسطی می گویند در ردیف موسیقی ما به نام مجسطی آمده و در طول زمان به مجسلی شکل گرفته راجع به گوشه های عشاق -و رهامی در آواز شور صحبت شده ولی ما در اینجا از نقطه نظر نت ایست و شاهد در دستگاه نواآنها را برسی می کنیم 

1-
نت شاهد عشاق درجه پنجم گام نوا را اشغال می کند و نت ایست روی درجه دوم گام نواست (منطبق با شاهد یبات راجع ) گستره ملودی تا درجه هفتم گام می رسد 
2-
رهامی همان گوشه رهاویی  در شور است گوشه رهاویی گوشه مهمی است که توسط این گوشه به آواز ترک و افشاری می توان برگشت نت شاهد روی درجه ششم گام نواست و گستره ملودی تا درجه چهارم 

شاید شما دوستان از خود بپرسید برای چه اهمیت دارد محل شاهد و نت ایست و گستره ملودی را بدانیم افرادی که خود سازی می نوازند می توانند بدون اینکه این گوشه ها را حفظ کنند با همین اطلاعات تقریبأ ملودی گوشه را به خاطر بیاورند

ضربی رهامی 

هرگاه ملودی رهاوی را در دستگاه نوا اجرا کنیم به آن رهامی میگویند در همین قطه می توان در وزنهای مختلف قطعه ای ضربی ساخت و در قدیم رایج بوده نمت شاهد درجه اول گام و گستره ملودی تا درجه هفتم گام نوا 

گوشه شاه ختایی 

به ناحیه ای در شمال چین منچوری منطقه ای به نام ختا اطلاق می شود ریشه این نام از (خطا) نام یکی از قبایل مغول می آید که کم کم در طول تاریخ آن را با ت مینویسند و این گوشه را موسیقی دانان ایرانی در دربار مغول اجرا می کردند 


پایان دستگاه نوا

   

 


 
comment نظرات ()